druk van de oorlog Soekarno speelt nu president Niets anders dan COMMENTAAR Geknipt ;r;<v aass* SeRcht3 Het nieuwe gezicht van Indonesië KEIHARDE CONCURRENTIESTRIJD IN LUCHTVAART VOOR DE DEUR Amerikaans afdankertje Zelfkritiek Hoe reeks wordt Bussum? DR. CORN. V 15 VIETNAM IS KOREA NIETMAAR.... Wijsheid Grandeur Kritisch Spelen Indonesia g«W.) (per kg slaohtgew.) 3^ kalveren (per kg levend 20, nuchtere kalveren 1 iSVk' re kalveren (per stuk) 11» apen 110-125, vette schapen i„ ehtgew) 5,50-6,00, Weide Pet IOO, lammeren (per stuk) 100.1,t paarden (per-kg slachtgew) ifi Jongere paarden 3,50-3,75 n 3,50-3,75, werkpaarden 1?* "575-1725, Vei.le.is <per J* bokken en geiten 25-57, bokk» ten (per kg slachtgew.) 1,90-200 •2,00. zicht (reep. aanvoer, handel n): gebruiksvee: matig „A®1 loger; stieren (enters en omw stug - drukkend; slachtvee- wi stug - lager; kalveren (gra kort - stug - hoger; nuchtere sulveren: groter zeer stug schapen en lammeren: flink „w -; slachtpaarden: redelijk.ij werkpaarden en veulens- idZ' en en geiten; murder - igjj si sh.; varkens en biggen: wegens tl je aanvoer geen notering. DENBOSCH Asperges AA A E 550-580, A I 440-450, ji1 BO, BE 410-430, BI 270, Ba«w ai 360, C I 230-260, D 130, E 70 «ti- Bloemkool AA I 97-98, A I «S 41-53, AA afw. 62, A afw. 49 S I 57-68, B II 34-43, C II 30, peZ 10, savoye kool 5-8, bospeen 45.7 16, sjalotten 12-14, erwten 140 >r 25-32, snijbonen 310, spitskmi dubbele bonen 430, «a?dbÏÏ JNDRECHT, vrijdag 2 juni 1967 dijvie 3145 kg, 24.000 kg; Spin. 1-46, 3.500; Postelein 20-35 2»' Trber 25-37, 2.700; Kassabonen 360, 475; Spitskool 21-37 i S lappelen 76—91,210; Sla AI 5-9 p' 0 st.; Bloemkool AA 101—122 (01, B 55—75, 20.000 at, C 33-Js ik. 90 5356, 75 5954, 60+ 50 33—38, 40 24—28, 227.000 st 20—22, krom 30 kg 17.000 kg- Tn. m A 6,407,10 p.d., B 6,707 20 C 20, 720 bakjes, CC 5,20; Selderij' 18 bos, 5.000 bos; Peterselie 19—20 Raidijs rood 18—25, Radijs Witn 23, 5.100; Boskroten 22—32, 4.400' .een 7982, 1.050; Aardbeien -,7fi- p.d., 670 doosjes. IAEA 31 v TELA n Curacao. IDRA 2 te Genua. 'ENAN 2 Suezkanaal n Lavan El iTELLAND 1 v Santos n Salvador! jTELVELD 1 v Nanzimo n Croft® ÓS 2 te Curacao. -A I v R'dam n Curacao. NIS 2 te R'dam. ORAB 1 te R'dam. O SPRAY I v R'dam n Middle 10. NDSKERK I v A'dam 2 n Bremit. -ven. ÏOSPRAY 2 rede Teesport. STOTELES 2 v Montreal n Ber- uda. 3TELMOLEN p 2 IJmuiden n VUs- lgen. *S 2 v Hoek van Holland n Han- rg. DRECHT p 2 Almerla n Antwc- n. NDSKERK 2 te Bremershaven, JKERK 2 rede Bangkok. IDA 31 v Singapore n Saigon. JDRA 1 v Marseile n Genua. ELAND 2 te Napels. JGALEN 2 V Pt. Said n Genua, rENKERK 2 rede Colombo. SSEVAIN 3 te Kaapstad verw. 1EROUNKUST 2 te Hamburg. tTAGO p 1 Gibraltar n Genua, -TEX GORINCHEM 1 te R'dam. -TEX DELFZIJL 1 v Kaapstad a Perz. Golf. PHNIS 1 te A'dam. LLIA pass 2 kp Vincent n Bmtf am. ■lLAND p 1 Finistre n Hamburl. ,0 AMSTERDAM 2 v Rastanura a HWdS^kj 50 ROTTERDAM 2 te San Nicolas. tfHOORN 1 v Vlaardingen n Ham* irg j 1-IAEUS 1 v A'dam n Liverpool/ idonsie 1ESTTOWN 2 v Anterpen n Stade. 4STERKERK 3 te Sfax verw. [NEEKUST 2 te Freetown. L HANSA 3 te Mena al Ahmadt :rw. 'JYMEDES 1 te A'dam. DTEDIJK 1 V Antwerpen n CuxM- -n ESTLAND 1 V Domincia n Pre»»' THOR 2 v A'dam n Hamburg. CMSKERK 2 te Colombo. AS v R'dam n Vigo. ERSUM 1 v Charleston n Jackson lie. SON 1 te A'dam. RIMUN 2 te Genua. -... ,LETIA p 1 Gouadeloupe n EBSIA I v Curacao n Ptomlranda. RA 1 t a Camranhbay. RENIA 2 te Miri. N.ff. OOSTERDIJK 1 v R dam n n® •rleans. SSMATELLA 1 te R'dam ASIELLA 2 V Ardrossan n Tltam aven. ROVINA 2 te Singapore. tU( MPERDIJK p 1 nm Miami n M°® ELDRECHT 2 v Chittagong nCft a SHAVEN pass 2 kp Finisteri» otterdam. has. INS MAURITS 1 V raukee INSESSE M1LIA 1 Montreal Mad ag»: iscar" LIWONG [TJALENGKA pa" Mauritius. A,. n Haiflbur*' ttoN 2 v Adam f?G€22 VStfK NNEKERK 1 v Istan DAGBLAD DE STEM VAN ZATERDAG 3 JUNI 1967 M PEILINGEN PEILINGEN PEILINGEN PEILINGEN PEILINGEN PEILINGEN PEILINGEN PEILNGEN ,K™ GDni iwr «d pph Nr FN pKllNGlN ^EIUNGEN PEILINGEN PEILINGEN PEILI ILlNGEN PEILINGEN PEILINGEN PEILINGEN PEILINGEN PEILIIGEN PEILINGEN PEILINGEN PEILINGEN PEILINGEN PEIUSlGEN ^ILINGEN PEILINOtN K PEILINGEN PEILINGEN N PEILINGEN PEILINGEN PEILINGEN PEILINGEN PEILINGEN PEILINGEN PEILINGEN PEIL NGEN PEIL NGEN..-.PEILINGEN PEILINGEN PERINGEN rtiL^ PE|L,NGEN PEILINGEN PEIL PEILINGEN PEILINGEN PEILINGEN PEILINGEN PEILINGEN PEILINGEN PEILINGEN PEILINGEN PEILINGEN PEILINGEN PEIILINGEN PEILINGEN KtlLiNLsbiN fcilu D' e mislukking van de Europese satelliet-, de Esro 2, is niet alleen een gevoelige wetenschappelijke en economische tegenvaller. De landen die aan het Esro-project deelnemen hebben er ook een bijzonder wrange pasmaak aan overgehouden. Wat was namelijk c!e oorzaak van de mis lukking? Aan de satelliet mankeerde niets, doch de draagraket, die Amerika gratis ter beschikking gesteld had, liet het erbij zitten. De vierde trap weigerde en de satelliet (kosten: 22 miljoen) ging verloren. Professor De Jager van de Utrechtse Universiteit heeft tevoren her haaldelijk gewaarschuwd: die Scout-raket deugt niet, de kans is groot dat de lancering een sof wordt. De Esro-landen hebben het er toch mee geavontuurd. Het werk van vele jaren en handen vol geld (ons Nederlands aandeel. 1 miljoen gulden) zijn verloren. Omdat we het produkt van Europese wetenschappelijke samenwer king hebben moeten toevertrouwen aan een Amerikaans afdankertje. W 'erkgever Wemmers maant critici der samenleving aan eerst na te gaan wat aan hun eigen houding ontbreekt. Dat is een in het algemeen zeer wijs woord en er lopen veel mensen rond, die deze schoen kunnen aantrekken. Als werkgever heeft .Wemmers daarbij het goede voorbeeld gegeven door te stellen, dat in de bedrijven de mens meer centraal zal moeten worden gesteld. Dat getuigt van een sociale bewogenheid, die een volbloed vakbondsman tot voorbeeld zou kunnen strekken. Daarbij is immers niet gedoeld op de centrale functie, die de arbeider in de jaren van de bloeiende hoogconjunctuur in de bedrijven heeft ingenomen. Er werd toen jacht gemaakt oo iedere arbeidskracht, desnoods met zwarte lonen als lokaas. Als er in de hete jaren meer gedaan was om de mens werkelijk meer centraal te stellen in de onderneming zou menige klap tier laatste maan den misschien minder hard zijn aangekomen. ^an de andere kant: Veel arbeiders, vooral die welke in de jaren der hoogconjunctuur aan de vakbonden ontglipt zijn, zijn pur sang materialist geworden, bedacht op ogenblikkelijk gewin en onbekommerd over de kernvraag waar dat gewin vandaan moet komen. De klacht varr Wemmers, dat sommige werklozen er voorkeur aan geven werkloos te blijven, wordt al te veel vernomen. Zij zouden er door hun vakbonden van doordrongen moeten worden, dat zij .vegeteren op sociale voor zieningen en dat zij al vegeterend het economisch fundament onder deze voorzieningen weg graven. JjV is de laatste weken in sommige bladen het een en ander te doen geweest over de vraag „hoe links is Bussum". Uit deze discussie bleek dat vooral VARA s Achter het Nieuws en „Brandpunt" van de KRO moeten gelden als de „linkse" representanten van zuilenland. Veelvuldig werd dan ook de klacht gehoord dat deze beide actualiteiten rubrieken te weinjg tegenspel op het scherm kregen. De nogal be houdende NCRV hield zich in controversiële zaken veelal op de vlakte en de AVRO bleef de omroep die het zo verschrikkelijk veel mensen tegelijk naar de zin moet maken, dat er doodeenvoudig geen ruimte meer is voor markante uitspraken. Het lijkt er echter op dat „links in Bussum" tegenspel gaat krijgen. In de rubriek Televizier van de AVRO-RTN-combinatie begint dat tegen spel al een beetje uit de verf te komen. Toen drs. Ferry Hoogendijk donderdagavond minister Witteveen interviewde kon men zowaar bijna van een agressief „rechtse" vraagstelling spreken, culminerend in een voortdurend toespelingen maken op de „schuld van Cals c.s.". Witteveen echter hapte (nog) niet erg. De gezapigen kunnen gerust zijn: de verdedigers van de huiskamer- rust komen in actie. Jacques Gans in een „Brief uit Israël": „Vooral van de grote Charles (de Gaulle) had men hier (in Tel Aviv) meer verwacht, laten we hopen dat zijn Mirages het beter zullen doen". DE TELEGRAAF „Er moet op het terrein van de sociale vervekeringen beslist een adempauze komen". Minister Roolvink Een (niet zó jong) grapje van de Amerikaanse columnist Art Buchwalt over zijn Washington- se collega Walter Lipmann: „God is niet dood; hij verschijnt tweemaal per week in The Was hington Post". UUClUdUl. .ravUr JERIAKUST 2 te Lobito verw CAON 2 v Birkenhed n Pt. =>a DISONLLOYD 2 te Penang. lRON 2 te Laguaira hWELLOYD 2 te Nanaimo. PERRHONE 1 v Hamburg lerhaven. o,.„roen IKERK 2 V R'dam n Bremen. DEKERK 2 te Marseille. Tranm«e DINA 31 250 z Freetown n STKERK 2 te Port Saul fl,» RTHENON 1 V St. Croix n S> Detroit n ■MS- v Haitii"011 n lontreai. Gaid Tmuiden n Southampto DJA 4 te Aden verw jf4«- TTERDAM 1 v Southampton N 2' v Sydney n Kawasaki RVAASKERK 1 Smg Tongkong. Sing'P^; RA AT CLARENCE 2 te mren RAAT CUMBERLAND KHfÏïI 3 te Singapore RAAT MADURA 3 te L g Seattle. RAAT CLEMENT 2 v Mei RAATFREMANTLE 2 t«1 Do RAAT FUTAMI RAAT TORRES 2 V Auc lunedin. „.„„nrivr 3 Svdney v rLIWONG 2 v Auckla v.s .-economie onder de enorme8Amerika5 d'e men zo.dikwiils h<>°rt de oorlog in Vietnam door »>oet meer en metr -u? ®con('m'<7"et weinig moeite kan worden opgevangen °°rl0R in verhoiirlino '"'us «orden beschouwd Het is een kleine Wn. In het lonenrlT w g™le economie- "mar niettemin heeft hij gevol- Jard dollar minder zal (le 00r,,>8 iets meer kosten dan 22 mil- 'ev«r 765' miljard dollar"6 1>rOC van het bruto «at'onaie produkt van on- Hi^nofe financieel ,-gemakke- hiio-Qi beeft het vorig iaar «t aarStoni mfIatie' hoging leiden belastingver- 2akei zal' de elk voriv [ek1Sfaan' groter z'jn totaal an r tekor' °n misschien in üen e„ een1^ dollai' gaa" bedra- gevolg van rL°v ?eel hiervan is het van de Vietnamese oorlog. PotentieePinff .net be§rotingstekort druk too zal z«n' neemt federale tónnon'i™ ,besnoeUng van binnenlandse uitgaven. strikf teo" "Great Society", Inbegrip van do ?e araioede). met slachtoffers kunneuTarS Z°UÖen Korea fefênsle-mtgaven8! °°rl°g toen de 'egenwoordigden z fSer Wa^n' Ver" Percentage van h»? u e1 veel h°ger product dan tneJ? 0 nationaal Jarb dollar hen ongeveer 265 mil- "etnam groot ff6 Nog eens hoewel "a, is hefwe 'SB gieken met Ko. a0udmg tot hét hr?tn Korea in ver" auct- Het k 1 t0 nationale pro- V?n de Amerika a enorme omvang chine, vele keren Ptoductiema- "foeste andere lanr?ter dan van dc bergt. Maar de uitwerking is er, daarover valt niet te twisten. Waar wel over te discussiëren valt is de grootte van de druk op de eco nomie sommigen die de regering be- critiseren beweren dat de druk min der had kunnen zyn indien de kosten voorzien waren en indien reeds vroe ger regelingen waren getroffen om de rekeningen te betalen. Maar sommige economisten die de regering verdedigen zeggen, dat het feit dat de economie nog steeds de Amer anen steunt op een manier, die noch zij de Amerikanen noch enig ander volk ooit eerder hebben gekend een voldoende com pliment is voor de wijsheid van de regering. Zelis in jaren zonder oor log, zeggen die economisten, hebben wy hoge belastingen en rente, in- llatie en woningproblemen gehad. De economisten maken er zich echter zorgen over, dat, zo de oor log in Vietnam zich verder uitbreidt of er een oplaaiing kómt in Korea of het Midden-Oosten, door de stij ging van de defensie-uitgaven de produktiviteit steeds meer in de ver drukking komt. Een oorlogseconomie is een verre dreiging, maar de gevolgen ervan worden reeds tevoren gevoeld. (A.P.) (Van onze speciale verslaggever) DJAKARTA Terug in Indonesië. Een land met een heel ander gezicht. Een jaar geleden waren het militairen, die het straatbeeld beheersten - grimmige gezichten, kleine donkere cirkeltjes van geweer- en machinepistoollopen. Thans ziet men geen soldaten meer, behalve voor en achter de gebouwen waar de ministers van het militaire regime zetelen.. De geest van Soekarno is uitge bannen. De vlaggen, de wimpels, de show, de vaak gigantische por tretten ze zijn alle verdwenen. De beeltenis van generaal Soeharto is zeker niet en masse te ontdek ken. Is hel omdat de nieuwe macht hebber nog slechts waarnemend president is? Of moet men het op het meer prozaïsche vlak zoeken dat er nog onvoldoende afdrukken van foto's van hem zijn? Een zeer jonge uitgave van de ex-president staat nog wei op elk bankbiljet dat men in handen krijgt. De anti-Soekarno-lieden vinden dit nauwelijks gepast, doch zien wel in dat dit voorlopig niet veranderd kan worden. De miljoe nen die hiervoor nodig zijn, kunnen- veel betere bestemmingen krijgen. Het Merdeka-paleis, eens de hoofdstedelijke en veel gefrequen teerde residentie van Soekarno, is door sterke man Soeharto in bezit genomen. Het is althans zijn werk- domein. Slapen en zich ontspannen doet hij thuis een beslist onaan zienlijke .woning. De grandeur, waarmee Soekarno zich had omringd, is teruggedron gen naar Bogor, het voormalige Buitenzorg, waar de Nederlandse gouverneurs-generaal hun buiten verblijf hadden. Daar woont de steeds ambtelozer wordende burger nu, die het bijna twee decennia lang voor het zeggen had en die zo diep, zo mateloos diep gevallen is. Een tragische figuur, een man, die nog altijd in zichzelf gelooft al schijnt hij zo nu en dan depressieve buien te hebben. Zijn entourage heeft hij zoveel mogelijk in stand gehouden. De adjudanten in de pyjama-blauwe uniformen en met de polsdikke, gouden tressen zijn er nog steeds, de gesigneerde portretten van bijna alle staatshoofden van de wereld omringen hem als in een voor oudersgalerij. Hij houdt er zijn fa meus geworden krontjong-avonden, waar hij met jeugdig elan voorgaat in zang, muziek, voordracht en dans. Hij ontvangt er, zij het niet langer ministers en ambassadeurs, die vroeger in diepe bewondering aan zijn voeten zaten en slechts ja knikkers en ogenkijkers mochten zijn. Hij wordt er scherp bewaakt door zwaar gewapende manschap pen van de militaire politie, die zijn persoonlijke lijfwacht complete parachutistenbataljons vervan gen hebben. Hoe lang kan dit gekunstelde be staan nog doorgaan? Net zo lang als hij er zelf in gelooft, net zo lang ook als het Javaanse geduld, waar mee hij door generaal Soeharto teJ gemoet getreden wordt, voortduurt. zijn als hem ook de toegang tot het paleis van Bogor wordt ontzegd. Soekarno, die hoe langer hoe excen trieker wordt, moet het weten: be neden bij de rivier wordt een villa voor hem gebouwd. Dat huis zal de grootste klap in zijn ongetwij feld strijdbare leven betekenen. Een aardig tuintje, een televisietoestel, geen contact meer met de wereld, die hem zo lief is. Het achteraf leven van een tot zijn dood toe be waakte gepensioneerde doemt als een zwarte schaduw voor hem op. Terwijl zijn bestaan voetje voor voetje verleden tijd wordt, moet de toekomst van het Indonesische volk nog beginnen. De kruidnagelsigaret, het houtskoolvuurtje, de wiegende loop en het gehurkt zitten op de grond het is er nog allemaal. Maar wat er, ondanks de vriende lijke gezichten, ook is, is een zekere vorm van moedeloosheid, het voort durend wankelen op de rand van het naakte bestaan heeft de indo lentie groter dan ooit gemaakt. De nieuwe machthebbers kunnen daar voorlopig niets aan verande ren. De chaos,, die door wanbeheer en zelfverrijking is ontstaan, is zo onvoorstelbaar groot dat de staats huishouding op een failliete boedqj lijkt. Zelfs met de ambities, die de hervormers van het schatrijke, doch tegelijkertijd doodarme Indonesië uitdragen, zal het jaren, zo niet de cennia duren alvorens de gewone man enig geluk en voorspoed proe ven zal. Langzaam maar zeker wordt Soe karno ontluisterd zijn afgang staat in het teken van een geleide lijkheid, die als typisch oosters kan worden gekenschetst. Hij mag nog net het uniform van opperbevel hebber van de Indonesische strijd krachten dragen. Hem wordt nog juist toegestaan in de eigen besloten kring presidentje te spelen. De droom, de roes, zal voorbij De Javaan en met hem alle andere eilandbewoners van de ar chipel is gelaten kritisch. De er varing van de afgelopen twintig jaar heeft hem geleerd dit te-zijn. Ook de. populariteit, en^misschien wel de bestendigheid van het nieu we regime zullen van verbeterin gen in de sociale sector afhankelijk zijn. De monetaire maatregelen, die in overleg met het internationale monetaire fonds en de bank voor ontwikkeling en reconstructie ge nomen zijn er was geen andere uitweg, omdat alleen een gezonde basis welvaart kan brengen (Van onze luchtvaartredacteur) PARIJS De Parijse 27e lucht- en ruimfevaartsalon op Le Bourget gaat de geschiedenis in als de „show der superlatieven". Het is de grootste tentoonstelling van zijn soort die ooit ter wereld is gehouden. Alleen al de Russiche ruimtevaartinzending vormt de meest uitgebreide verzameling satellieten die ooit ergens bijeen is geweest. Daar was het grootste vliegtuig ter wereld en het snelste. Le Bourget toonde 's werelds eerste supersone verkeersvliegtuig, voorts 's werelds eerste vliegtuig met in de vlucht beweegbare vleugels en zelfs Nederlands eerste straalverkeersvliegtuig. Kortom: superlatieven in overvloed. Achter deze science-fiction-ach'- tige facade van priemende raket ten, antennesprieten en -schotels, superstroomlijn, laser, titanium, computers, geheimzinnig kloppen de, ritselende en fluitende robot- jes met groen oplichtende ogen en slanke minigerokte en met plastic ruimtehelmeni getooide meisjes, schuilt een keihard zake lijk gevecht om de groeiende we reldmarkt. Voor het eerst zijn de Amerikanen blijkens de eerste reacties in de Amerikaanse lucht vaartpers werkelijk bezorgd over de snelgroeiende kracht van het Frans-Britse samengaan op het gebied van de lucht- en ruim tevaart. Wat begon vorige week vrijdag, als een krachtige Ameri kaanse revanche tegen de grote nederlaag van 1965 in de prestige- slag tegen de Russische lucht- en ruimtevaartindustrie, is in de loop van deze week meer en meer omgebogen in een offensief tegen het zich aftekenende patroon van geïnternationaliseerde Europese lucht- en ruimtevaartindustrieën. Voorloipg vooral de luchtvaart natuurlijk, al hebben de Amerika nen hun verbazing wel uit moe ten spreken over de formidabele vorderingen die vooral de Franse ruimtevaartindustrie in slechts 4 jaar heeft gemaakt. De Amerika nen zijn daarbij in een positie dat zij, almachtig, als ze op dit gebied de le twintig' jaren na de oorlog zijn geweest, veel te verliezen heb ben. De Europeanen hebben alleen maar te winnen. Frankrijk, vastberaden op weg om in Europa op het gebied van de technologie de leidende rol te gaan spelen openbaart als het wa re aan de lopende band de meest geavanceerde vliegtuigontwerpen die in doelmatigheid en vooruit strevendheid voor de Amerikaanse niet onder doen. In Engeland waar men, ondanks de veelbesproken „Braindrain", nog altijd over een geweldig wetenschappelijk poten tieel beschikt, zijn het de finan ciën welke de lucht- en ruimte vaartindustrie wat achterop deden raken en zelfs Engeland nood zaakte in de VS vliegtuigen te kopen die het zelf ook had kunnen me ken als er geen gebrek aan geld Was geweest (Men denke aan de aankoop van F-lll en het schrap pen van het TSR-2-project). Italië en Duitsland beschikken over met Europese maatstaven gemeten vrij omvangrijke luchtvaartin dustrieën en Nederland herbergt zelfs een fenomeen. De betrekke lijk kleine Fokkerfabrieken beho ren nog tot de zeer weinige niet door fusie en degelijke operaties opgeslokte vliegtuigindustrieën. Voor al deze nationale industrieën vormt geld het belangrijkste pro bleem. Bundeling van de Europese krachten zal daarom alleen al op financieel gebied geweldige reser ves vrijmaken. En al zal de Euro pese industrie dan waarschijnlijk nooit de Amerikaanse overvleuge len, zij zal wel kunnen voldoen aan de behoeften van de thuismarkt en kunnen concurreren op wat sinds de tweede wereldoorlog „tra ditionele Amerikaanse" markten worden genoemd, elders in de we reld. Dit is het wat de Amerikanen vrezen. Meer nog dan sommige Europese instanties zelf houden zij kening met de opkomst van een krachtige internationale Eu ropese luchtvaartindustrie. Ter wijl men in Europa nu eigenlijk nog slechts incidenteel en om re denen van opportuniteit tot inter nationale samenwerking overgaat, zien de Amerikanen met hun door rijke ervaring m eigen land scherp geworden kijk op deze tak van „business" de Europese lucht- en ruimtevaartindustrieën op betrek kelijk korte termijn verder inte greren. Zij wijzen daarbij op de absolute noodzaak daartoe. Eco nomische en technologische over wegingen zullen het nog voor 1970 winnen van de nu nog al te vaak gekoesterde gevoelens voor natio naal prestige. De strijd tussen Amerikanen en Europeanen spitst zich toe op West-Duitsland. Dit land is name lijk de belangrijkste deur waar langs de Amerikaanse industrie Europa kan binnenglippen. West- Duitsland zelf steunt ten volle op Amerika Frankrijk en Engeland doen dat in mindere mate ook, maar houden daarbij zelf zoveel mogelijk de Amerikaanse boot af. Duitsland is thans betrokken bij enkele Europese projecten van be tekenis en wel met Nederland, Frankrijk en Engeland maar het verkeert toch volop in de Ameri kaanse invloedssfeer. Het gevecht tussen de Amerikanen enerzijds om West-Duitsland onder hun hoe de te houden en de Frans-Britse, combinatie anderzijds met het doel West-Duitsland te „Europeanise ren" zal de komende jaren waar schijnlijk domineren in de gewel dige worsteling om een zo groot mogelijk aandeel in de groeiende luchtvaartmarkt. De eerste sal vo's in dit gevecht werden deze week in Parijs afgevuurd. Tenslotte nog een gerucht dat deze week met grote hardnekkig heid op Le Bourget circuleerde en dat de verhoudingen het beste ty peert. Met grote stelligheid werd verteld dat de Fransen met alle geweld Amerikaanse motoren wil len voor het Frans-Duits-Britse luchtbusproject. (waaraan waar schijnlijk ook Italië en Nederland zullen deelnemen). Dit project moet snel van de grond komen wil men Amerikaans aanbod voorblij ven en luchtvaartmaatschappijen wachten niet ten behoeve van Eu ropees prestige, wanneer er al een ander goed ontwerp aan de markt is. Vooral de Britten klonk het ge rucht onaangenaam in de oren want zij staan er op dat de lucht- bus voortgestuwd zal worden door Rolls Royce-motoren. Toen het ge rucht herhaaldelijk en met de grootste nadruk tegen was gespro ken volgde een onthullend com mentaar van enkele Britse autori teiten: „Het gerucht komt uit Amerikaanse koker" zeiden zij, „het is alleen bedoeld om verdeeld heid te zaaien in de Frans-Brits- Duitse combinatie". Als dat waar mocht zijn en als dit soort dingen tot het arsenaal gaan behoren van de strijdenden om de luchtvaart markt dan gaat de Europese lucht vaartwereld een turbulente tijd te gemoet. WIM KOCK heeft het leven tol nog toe peper duur gemaakt. Het is waarschijn lijk zelfs nog duurder dan het in vroegere jaren was. Voor een ge woon horloge moet een Indonesiër met een middelmatig inkomen twee maanden werken. Een eerste-luite- nant van de strijdkrachten, die tien kinderen te onderhouden heeft, kan van het loon van een week nog geen twaalf flessen bier kopen. „Met het geld, dat ik voor een maand verdien", zei een ambtenaar die de vergelijkbare rang van hoofdcommies had „kunnen mijn gezin en ik een week rondkomen. Voor de tweede week zorgt mijn vrouw, die ook een baantje heeft. Voor de derde en vierde week moet ik oeroescn. Alles wat ik maar krij gen kan pak ik aan. Organiseren of versieren noemen de Hollanders dat, geloof ik. Een ondraaglijke last beste vriend, vooral ais er geen of weinig uitzicht is." Die in Djakarta spiegelen zich aan de glinsterwereld van hotel Indonesia, waar de daar verblij vende buitenlandse gasten steen President Soekarno toen er nog naar hem geluisterd werd. en been klagen over de hoge prij zen, die moeten worden betaald. Het gaat om dollars, niet om roe- pia's. Het verschil tussen de ene en de andere valuta maakt tegen woordig trouwens weinig meer uit, omdat de zwarte geldhandel nog maar een fractie van de marge bedraagt, die in de dagen van Soekarno kon worden gemaakt. Voor Indonesië is dit, ondanks alles, een gunstig teken. Een te groot verschil tussen de officiële en de zwarte koers betekent waar ter wereld ook, het plegen van roofbouw op de economie van een land. De mensen die al transistor-ra dio's, horloges, ringen, schrijfma chines en aanstekers hebben alle dingen waar men zich tn schaarstegebieden aan vergaapt varen er wel bij, terwijl de nietsbezitters er alleen maar ver der door achterop raken. Indonesië het is jammer voor de met oprechte bedoelingen be zielde machthebbers, maar waar heeft nog een lange weg te gaan. Er is een manier van denken die steeds meer in zwang komt en mij ook steeds meer ergert. Het is het oude dogmatisme van de volstrek te duidelijkheid, dat tegenwoordig de afmetingen van een kolossale epidemie gaat aannemen. Het richt zich tegen.,elke.gecorppljceerjjh,eid op èlk te.rrejn en op elk,ó'genbnk. Het irriteert mij te.meer omdat het ons wil dwingen ongecompliceerd te gaan denken op een moment, waarop onze schepping, de com puter juist gaat leren zeer gecom pliceerd te denken. Deze doctrine kan dus volstrekt niet tot doel hebben ons te leren leven in het technische tijdperk en al die mooie dingen. Ik voor mij voel er voor namelijk een domme tirannie in van het kinderachtige idee, dat al les zo maar duidelijk moet zijn en dat er op dit gebied geen mense lijke onmacht is. Want wat moet je er anders van denken, wanneer ie mand je argumenten zonder meei als te gecompliceerd verwerpt en uit die gecompliceerdheid dan met een maar concludeert, dat je die alleen maar zoekt omdat je „eigen lijk" reactionair bent? Dat is toch om boos te worden. Het is gewoon een foefje om mensen te dwingen in zwart-wit-tegenstellingen te denken. Als je b.v. Vietnam een moeilijk probleem vindt, ben je in sommige kringen al veroordeeld: dan ben je vóór die oorlog en sta je meteen ook aan de Amerikaanse kant; alleen probeer je dat een rijker problemen zijn b.v. Vietnam of om mee te delen, dat er nu lang genoeg gepraat is en dat het tijd wordt om ook eens iets te doen. Hij gaat dan weer lichtelijk mok kend zitten, niet beseffend dat ook hij alleen maar aan de vele woor den weer een paar woorden toege voegd heeft. Eh 'toch denkt hij "juist-van-anderen-dat hun weoi- den „niets anders dan" woorden zijn. terwijl hij aan zijn eigen woorden de kracht van een daad schijnt toe te kennen. De onmacht als inspiratie van het dogma van de grote en beslis sende duidelijkheid schijnt zich aan de verkondiger daarvan te onttrek ken en daarom zei ik, dat wij die niet wensen te kennen. Wie zo driftig op een onmogelijke duide lijkheid aandringt beseft niet dat het leven zich in de onduidelijk heid afspeelt en daarom cultiveert hij zijn blinde duidelijkheden zo fanatiek, dat hij elke andere op vatting daarover met een agres sieve formulering probeert uit te sluiten. Hiermee cultiveert hij het geweld. Hij helpt ook radicaal elk lyrisch gevoel om zeep en zet alles wat er aan lyriek in het bestaan is, resoluut in woede om. Zijn af werende formulering probeert da grote, platte vanzelfsprekendheid weer in te voeren die door het eer ste begin van het menselijk den ken voorgoed daaruit verdreven is. Wat „niets anders dan" is, is heel gewoon en mist elke lyrische dl- beetje verborgen te houden. Alles is heel eenvoudig, zo luidt dit dog ma, en wat zich niet onmiddellijk als eenvoudig aandient, moet hard handig teruggebracht worden tot „niets anders dan". Maar niets is „niets anders dan"; alles is anders.' Dat geldt we) op een zeer bijzondere wijze voor de menselijke handeling en haar mu- tivering. Het is tamelijk onnozel in de rechtstreekse ondubbelzin nigheid van menselijke motiverin gen te geloven of die te eisen. Dat zou een absolute vrijheid en een volstrekte alwetendheid veronder stellen, dus ook een werkelijkheid die geen weerstand biedt en glas helder is. We moeten erin berus ten dat wij onze eigen motiverin gen niet helemaal dooi gronden en het is al heel wat wanneer we de dubbelzinnigheid daarvan niet be drieglijk en opzettelijk misbruiken. Wanneer dus iemand mijn motie ven zo maar met een tian'domdraai terugbrengt tot „niets anders dan", is dat terecht irriterend want het is een vorm van vijandigheid en geweld. Ik wil nu niet zeggen dat deze vijandigheid „niets anders dan" onmacht is, maar ik geloof wel dat het dogma en de eis van vol strekte ondubbelzinnigheid voort komt uit een gevoel van onmacht die wij niet wensen te erkennen. De duidelijkheid is eerder een be sluit van de wil dan een inzicht van het verstand, eerder een on mogelijk moeten dan eep gereali seerd kunnen. In het dogma van de duidelijkheid wordt ons een on mogelijke eis gesteld. We moeten een stuk onmacht overslaan en ons als almachtig gedragen. Zo staat er ook in elke vergadering wel ie mand op om erop te wijzen dat er in de wereld toch nog wel belang- mensie. Maar het is juist het eer ste resultaat van eleriientair na denken, dat alles anders is dan het op het eerste oog leek: en hier door krijgt het pure bestaan een lyrisch karakter. Wat werkelijk „niets anders dan" zou zijn, zou van zijn betekenis totaal beroofd zijn, gebanaliseerd tol het uiter ste: het zou niets meer zijn. De formule van de volstrekte duide lijkheid is nihilistisch. Bijzonder merkwaardig vond ik het, eens te horen, dat het Hooglied uit de Bijbel „niets anders" was dan een werelds minnedicht en d'at dit gezegd werd met een triom fantelijkheid alsof ten eerste heel die stomme Bijbel hiermee vooi- goed ontmaskerd was en alsof ten tweede een „werelds" minnedicht volstrekt zonder enige betekenis is. Maai ik kan me geen ander dan een werelds minnedicht voorstellen en zo'n gedicht heeft nu juist zijn betekenis hieraan te danken, dat" het we] iets anders is dan zo maar een minnedicht Een kunstwerk is altijd iets anders en wat bij een kunstwerk sterk naar voren treedt is in elk ding aanwezig. Zijn be tekenis slaat uit in de breedte en doet ons een onthulling over het beslaan zelf, niet alleen over het produkt dat het zelf is. Die ont hulling is. dat alles anders is en dat de toestand van totale vanzelf- sprekendheid. waarnaar sommigen schijnen te streven en die zij ook aan anderen zouden willen opleg gen, voor mensen helemaal niet te bereiken is, ook niet in een we reld die zij zelf maken. Mensen zijn daarover heen en kunnen niet te rug. Duidelijkheid is dan ook niet zozeer een produkt van het denken als wel van de gedachteloosheid of van een kleine slimmigheid die zich tegen het denken richt.

Krantenbank Zeeland

de Stem | 1967 | | pagina 15