biko's politieke erfgenamen veroordelen cry freedom' DONALD WOODS druk westen op pretoria moet omhoog PZC/ week-uit 23 nieuw contact kritiek ruud de wit voorbarig politieke druk jaap lodewijks zei Washington als Steve Biko voor de rechtbank. Ital iori p het strand van Strandfontein bij de Kaapse wijk Mitchell's n, dat lange tijd 'slechts' voor rlingen toegankelijk was, ma- groepjes jongeren zich op om te nemen aan een competitie reddingsbrigades. Achter een ltje houdt het jurylid Peter Jo- (37), een grote mwn met vriende- e ogen en een krachtige stem, de [rtieve strijd nauwlettend in het „Deze stranden zijn nu openge- d voor alle rasgroepen, maar we zien hier zelden blanken. Red dingsbrigades zijn hard nodig en on ze ongeren steken veel tijd in dit k. Ze willen hun krachten ook eens meten met andere clubs in land. Ongelukkigerwijs hebben [yéjdaar maar weinig geld voor. Voor piken ligt dat natuurlijk anders. hebben geld genoeg". In de film 'Cry Freedom' van Sir Ri- rd Attenborough speelt de per il, die Peter Jones voorstelt, hts een marginale rol. Toch is de ite Peter Jones de laatste persoon eest die de inmiddels legendari- e leider van de zwarte zelfbewust- sbeweging, Steve Biko, in vrij- [d heeft gezien. Jones en Biko wer- namelijk samen op 18 augustus iff k'j een wegversperring in Gra- Bajnstown gearresteerd. Het lot van piko, waarover een deel van 'Cry Jïèedom' gaat, mag bekend worden verondersteld. Jones verdween ook [achter de tralies om daar pas 533 da- later weer achter vandaan te ko- icjn. Over de dood van Biko door de wddadige handen van de Zuid- kaanse veiligheidspolitie op 12 tember van dat jaar werd hij pas na drie weken ingelicht. im tien jaar later, en vele arresta- en banningsorders verder, is Jo- n°g altijd een vooraanstaand lid jlji de zwarte zelfbewustzijnsbewe- |||g, die nu AZAPO (Azanian Peop les Organisation) heet. Sinds Atten- Pfough in 1984 tijdens een bezoek If1 Zuidafrika zijn plannen opperde een film te maken over de bewo- jaren '70 in apartheidsland, heeft ies een aantal gesprekken ge ld met de even beroemde als om- Ija-'den Britse filmer. Op een zeker ©ment dreigde AZAPO zelfs de film jgzullen boycotten en overal in de eld te bestrijden als Attenbo- niet zekere wijzingen zou aan- ngen. was de tweede persoon, die At- |borough tijdens zijn bezoek in |4 te spreken kreeg. Hij onderzocht [mogelijke steun voor een film, die turbulente Zuidafrikaanse ge- ptenissen in de jaren zeventig zou -Jlaan. Omdat Biko en de Black Epsciousness-beweging een promi- li1^0 ro1 in die Jaren speelden, was |r zuidelijk dat er voor hen een be- [>grijke plaats in zo'n film zou moe- worden weggelegd. Attenbo- Pgh zei dat de film niet alleen over ko zou gaan, maar tevens de ont- kkelingen in de blanke maat- FaPpij moest weerspiegelen. Ik rift u- hem' dat niet verwachtte M ,™Jeen politieke film over ons zou |™n, aangezien wij nu eenmaal lÖriienkele PoIitieke relatie met hem Waden, Maar ik zei hem ook, dat ik Ijgreep dat een modern medium als fin H nU eenmaa^ Is.een groot effect Igde internationale houding ten op- P nte van Zuidafrika zou kunnen oen en dat we daarom bereid wa- r om op de een of andere manier sa- Donderdag 10 maart ging in Amsterdam de film 'Cry Freedom' van de Britse re gisseur Sir Richard Attenbo rough in Nederlandse pre mière. De film heeft de tur bulente gebeurtenissen van de zeventiger jaren in Zuid afrika tot onderwerp, waarbij de vriendschap tussen de lei der van de zwarte zelfbe- wustzijnsbeweging Steve Bi ko en de blanke hoofdredac teur Donald Woods centraal staat. Hoewel de Publicatie Raad de film voor vertoning heeft vrijgegeven, moet nog maar worden afgewacht of hij ook in de Zuidafrikaanse bioscopen vertoond zal wor den. Want de wegen van de apartheidsjustitie zijn on doorgrondelijk. De politieke erfgenamen van wijlen Steve Biko, die voor namelijk terug te vinden zijn in de, samen met 16 andere anti-apartheidsorganisaties op 24 februari 1988 verbo den AZAPO, de Azanian People's Organisation, wil len niets te maken hebben met 'Cry Freedom'. Onze cor respondent in Zuidafrika sprak in Kaapstad met de ad vocaat Peter Jones, die een van de woordvoerders voor AZAPO is en de laatste per soon was die Biko in vrijheid zag. Peter Jones, advocaat en vriend van Steve Biko: Attenborough maakte een 'blanke' film. men te werken, als dat maar zou ge beuren op basis van objectiviteit en nauwkeurigheid". Soortgelijke gesprekken voerde At tenborough in 1984 ook met andere direct betrokkenen, zoals de weduwe van Biko, en deze gaven het groene licht voor steun aan de film: ,,We meenden dat Attenborough bij ons terug zou komen voor meer informa tie, maar dit is nooit gebeurd. We hoorden pas weer iets over de film in 1986, toen de opnamen in Zimbabwe reeds aan de gang waren". Pas toen het ook in Harare door drong, dat de AZAPO weinig geluk kig was met de gang van zaken, zoch ten Attenborough en Donald Woods, op wiens boeken over Biko het script was gebaseerd, weer contact met Jones met het verzoek om het script te lezen. In december 1986 kreeg Jones van de Zuidafrikaanse autoriteiten voor het eerst in zijn le ven een paspoort voor een bezoek aan Amerika en met assistentie van de Britse regering was hij in Londen ook in staat om Attenborough te be zoeken. „Ik ben de enige persoon ge weest die hem een geschreven com mentaar op het script heeft gegeven. Ik vertelde hem, dat het script op geen enkele wijze beantwoordde aan hetgeen hij me twee jaar geleden had verteld. Het enige wat het script deed was reflecteren hoe de relatie tussen Biko en Woods in de ogen van de laatste was geweest". Toch hebben Jones en andere direct betrokkenen bij Biko, zoals zijn we duwe Ntsiki en Biko's vriendin Mam- phela Ramphele, die eveneens in de film voorkomen, nooit principiële be zwaren gehad tegen Attenborough's plannen voor een film: „Wij waren het erover eens, dat een film als 'Cry Freedom' een bijdrage aan de strijd tegen de apartheid zou kunnen leve ren, dat zo'n film mensen in het bui tenland zou kunnen beïnvloeden en hun standpunt ten opzichte van het apartheidsbewind zou kunnen ver harden. Dat is alleen maar in ons be lang. Maar na het lezen van het script wisten we ook, dat het niet onze film was, niet over ons ging en dat we daarom er ook niets mee te maken wolde hebben". Jones benadrukt, dat AZAPO nooit het recht van welk individu dan ook om een film over Zuidafrika te ma ken, ter discussie heeft willen stellen: „Wij hebben de film nooit verworpen, maar ook nooit geauthoriseerd. Maar omdat we de betrokkenen, onszelf, toch wel enigszins wilden bescher men, hebben we Attenborough uit eindelijk een aantal suggesties voor veranderingen gedaan, die ook op het laatste moment zijn ingewilligd, maar dat heeft niets veranderd aan ons standpunt dat we er verder niets mee te maken willen hebben". Het belangrijkste kritiekpunt van AZAPO op Attenborough is het feit dat hij zich voornamelijk heeft ge richt op de boeken van Woods, die zegt een grote vriend van Steve Biko te zijn geweest. „Ik was me ervan be wust dat Biko en Woods contact met elkaar hadden. Ik leefde in die jaren in King Williams Town met Biko en weet dus ook dat hun vriendschap niet lang geduurd heeft. Niet meer dan twee jaar. Ik wil vooropstellen dat het niet aan ons is om een oor deel uit te spreken over wat Woods denkt dat zijn vriendschap met Biko is geweest. We kunnen evenmin iets zeggen over hetgeen hij Biko in de mond heeft gelegd. Wij waren daar bij niet aanwezig, dus hoe zouden we dat kunnen doen? Wat we wel kun nen zeggen, dat Steve's leven en zijn belangrijkheid voor de zwarte emancipatie van dit land, is gepor tretteerd door de ogen van Donald Woods. Dus door de ogen van een blanke. Het feit of Woods aardig of niet is, is wat dat betreft niet rele vant." „Waar wij problemen mee hebben, is dat de boeken van Woods en de film uitleggen en aangeven wat zwarte mensen in dit land over zich zelf en hun strijd denken, maar dan wel door de ogen van een blanke. Het getuigt van de arrogantie van de filmmaker dat hij zich niet gerealiseerd heeft dat de zwarten in dit land hun eigen ge schiedenis duizenden malen beter onder woorden kunnen brengen. Voor ons is Attenborough ervan uit gegaan, dat hij een blanke persoon nodig had om een commercieel aan trekkelijke film te maken". Of de film 'Cry Freedom' al dan niet in Zuidafrika vertoond wordt, laat Jones koud. „Ik was niet verbaasd dat de film uiteindelijk door de Publictie Raad is goedgekeurd. Het is niet de eerste keer dat het apart heidsregiem beslissingen neemt, die niet direct in zijn eigen belang lijken te zijn. Aan de ander kant getuigt het van gevoel voor diplomatie. Het maakt het voor het systeem mogelijk om te zeggen: 'Of het allemaal waar is of niet, wat in de film wordt vertoond, is nu niet belangrijk. Maar als het echt zo gebeurd is, dan is er de afgelo pen tien jaar behoorlijk wat veran derd'. De film moet dus overtuigen, dat het Botha-regiem er hard aan werkt om dit soort excessen niet meer te laten voorkomen. Wat na tuurlijk geheel bezijden de waarheid is". Jones is er ook van overtuigd, dat de film, als hij daadwerkelijk in Zuid afrika vertoond gaat worden, slechts een lichte opschudding zal veroorza ken, met name in blanke kringen en in veiligheidspolitiekringen: „Maar de niet-blanke meerderheid zal wei nig onder de indruk zijn. De zwarten zullen slechts naar de film gaan uit nieuwsgierigheid en sentimentali teit. Niets in deze film kan zwarte mensen schokken, omdat ze deze dingen dagelijks veel erger ondervin den in de townships". Jones heeft de film inmiddels gezien. Wat vindt hij er nu zelf van? „Ik ben blij te kunnen zeggen, dat het eindre sultaat onze integriteit geen geweld aan doet en een bijdrage kan leveren aan een beter begrip in het buiten land voor de situatie in Zuidafrika. Ik geloof ook niet dat Biko in de film on juist is geportretteerd. Denzei Was hington heeft een knappe prestatie geleverd om Biko realistisch neer te zetten. Maar dat is onvoldoende. Wij hopen dat de film leidt tot een grotere nieuwsgierigheid naar de persoon van Biko, waarom hij zo belangrijk was. Want dat komt in de film op geen enkele wijze tot uitdrukking". „Maar ik was beslist niet onder de in druk van het eindresultaat. Ik weet niet zoveel van films af, zelf ga ik nooit naar een film. Ik denk dat hij erg knap is gemaakt, zeer professio neel. Toch heeft Attenborough een goede mogelijkheid voorbij laten gaan. Hij had de gelegenheid om een persoon neer te zetten, die tot de be langrijkste uit de geschiedenis van dit land behoort. Dat is niet gebeurd en het is dus ook geen 'Biko-film'. Ik weet ook dat Attenborough de film graag 'Biko' had willen noemen, maar dat hebben we tegengehouden. Dat was teveel voor ons. Want we rea liseerden ons, dat het gebruiken van zijn naam slechts tot doel had om nog meer mensen naar de kassa te trek ken". Donald Woods straalt van genoegen bij de wetenschap dat koningin Beatrix en prins Claus de gala-première van de film „Cry Freedom" hebben bijgewoond. „Een hele grote eer en ik vind het bezoek van een grote betekenis voor de strijd tegen de apartheid". En enigszins gniffelend: „Ik hoop dat het doordringt in de Zuidafrikaanse blanke pers, want ze zullen het niet leuk vinden, tenslotte is Nederland toch een beetje het moederland van de Afrikaners". Donald Woods is de Zuidafrikaanse journalist, die in 1978 op unieke wijze uit zijn land ontsnapte, terwijl hij huisarrest had. Zijn gezin (vrouw Wendy en vijf kinderen) vluchtte mee en kreeg politiek asiel in Engeland. Woods was in de problemen gekomen, door zijn vriendschap met Steve Biko, een zwarte leider die in de j aren zeventig veel invloed had in Zuidafrika Biko zette zich in voor vergroting van het „zwart bewustzijn". Hij stierf onder vreemde omstandigheden in een politiecel, een feit dat de wereld in die dagen wekenlang bezig hield. Woods schreef een biografie over Biko en over zijn eigen politieke ommezwaai, van bevoorrechte liberale blanke j ournalist tot anti-apartheidsactivist. Van zijn boeken werd de film „Cry Freedom" gemaakt. Samen met zijn echtgenote Wendy zit hij er ontspannen bij in het Amstel hotel in Amsterdam. In Engeland leeft hij met zijn vrouw nu van de opbrengst van free-lance journalistiek werk en van lezingen, die hij voornamelijk in de VS en in Engeland geeft. Over de film zegt hij„Ik ben tevreden over de film. Ik vind dat Attenborough (de regisseur, red.) er goed aan heeft gedaan geen documentaire over Biko te maken, maar een film over apartheid, ontdekt door een bevoorrechte blanke die toevallig een zwarte leider ontmoet. Op die manier zal de film indruk maken in Engeland en de Verenigde Staten. En juist in die landen moet de film indruk maken". Over Biko zegt hij: „Ikhebnog steeds contact met mensen uit het zwarte verzet. Ik geloof niet dat Steve Biko met opzet om het leven is gebracht. Het was meer een samenloop van omstandigheden tijdens de verhoren denk ik. Toen zijn dood bekend werd, was er grote verwarring bij de veiligheidsdienst. Dat weet ik van mensen die daar toen werkten. De chef Van der Merwe moet hebben uitgeroepen „Mijn God, wij gaan betaal hiervoor. Heel veel jaren". Biko's zwarte bewustzijnsbeweging bestaat niet meer in Zuidafrika. Het is ook niet meer nodig, zij n ideeën over zwarte zelfbewustheid zijn nu opgenomen is zwarte organisaties als UDF. Biko was zelf ook al bezig contact te zoeken met het ANC en anderen". Toen de voormalige hoofdredacteur van de Daily Dispatch in 1978 in Engeland aankwam, liet hij vanaf de vliegtuigtrap weten, dat het Afrikaner bolwerk over vijf jaar zou zijn gevallen. „Dat was allemaal een beetje voorbarig", zegt hij nu verontschuldigend. Wendy Woods vult aan: „Dat soort uitspraken hoor je vaker van Zuidafrikaanse ballingen, als ze in een staat van crisis aankomen in een vrij land". Woods vindt echter wel dat het einde nog steeds nabij is. Zo beoordeelt hij het verbod van de regering Botha van zeventien zwarte organisaties deze maand, ook niet louter negatief: „Het is toch een teken van zwakte, als de regering boven de noodtoestand uit, ook nog organisaties moet gaan verbieden. Daarmee geven ze aan, dat ze de controle hebben verloren over het land". Wendy Woods is iets pessimistischer: ,,Ik vind de kracht van het Zuidafrikaanse leger ongemeen groot. Dat gecombineerd met het gemak waarmee de soldaten op zwarten schieten, geeft mij het gevoel dat het nog wel eens langer zou kunnen duren dan wij allemaal hopen. De zwarte bevolking schrikt toch voor die overmacht terug om massaal in opstand te komen". Woods stelt dat veranderingen in Zuidafrika alleen via geweld tot stand zullen komen, al hoopt hij dat toenemende internationale druk het bloedvergieten kan beperken. „Het blanke bewind zal niet door overtuiging van koers wisselen. Niet elke blanke zal anders gaan denken over zwarten, zoals ik dat heb gedaan. In de Afrikaanse geschiedenis zie je dat veranderingen alleen onder druk van geweld tot stand komen. Kijk maar naar Kenia, Zambia, Malawi en Zimbabwe. Als de druk te groot wordt, zullen de blanken zich aanpassen, net zoals de blanken in Amerika hebben gedaan in staten als Alabama en Mississippi. Ze hebben geen keus. Misschien dat de Afrikaner zich nog wel sneller aan de nieuwe tij d zal aanpassen als de Britse blanken, vanwege de enorme gehechtheid aan het land". Donald en Wendy Woods zien voor zichzelf een rol in het overtuigen van westerse regeringen en burgers van de noodzaak van toenemende druk op Pretoria. Woods verbijt zich niet als we praten over het veto dat de VS en Engeland dinsdag hebben uitgesproken in de Veiligheidsraad over verdere sancties tegen Zuidafrika. „Dat is nu nog zo, maar dat houdt geen stand. Zelfs een conservatieve presidentskandidaat als Gephardt zegt onomwonden, dat hi j het ANC met wapens zal steunen. Dat was vijf jaar geleden nog ongehoord". Woods houdt een sterk pleidooi voor stopzetting van de diplomatieke betrekkingen tussen Nederland (en andere landen) en Zuidafrika. „Datmaakt indruk, als landen hun ambassades weghalen en die bijvoorbeeld verplaatsen naar de Frontlijnstaten zoals Zimbabwe en Mozambique. En als ook hier de Zuidafrikaanse ambassades weg gaan is het isolement compleet. Er moet hier meer druk op de regering worden uitgeoefend, want nu weet Botha dat hij nog vrienden heeft en dat geeft hem moed. Dat weet ik, want ik ken de regeringskringen". Na Nederland trekt het echtpaar Woods naar Scandinavië om daar een lans te breken voor de strij d tegen de apartheid. „Ik voel me zelf geen deelnemer aan de strijd, meer een deelnemer aan de oplossing. In veel dingen ben ik een conservatief man. Dat geeft mij een ingang bij mensen en politici, die andere tegenstanders van de apartheid niet kunnen bereiken". De Nederlandse vertaling van Donald Woods' boek 'Biko, cry freedom' wordt uitgegeven door Het Wereldvenster. i Prijs: f 34,90. Bij uitgeverij Luitingh verscheen on langs 'Cry Freedom', geschreven door John Briley naar aanleiding van de ge lijknamige film. Prijs: f 24,90. Donald Woods: het blanke bewind zal niet door overtuiging koers ver anderen.

Krantenbank Zeeland

Provinciale Zeeuwse Courant | 1988 | | pagina 23