EENDRACHTBODE Altyt bet groeijede i» m 30 Jaren geleden 5e JAARGANG No. 40 TWEEDE BLAD 28 AUGUSTUS 1969 VIII Een serie verledentijdse dorpsschetsen over de gemeenschap Sint-Annaland Iti Hitier begint de Tweede Wereldoorlog met een misrekening Stalin geeft Duitsland Carte Blanche Engeland en Frankrijk houden woord 44 33 PRO EN CONTRA, MAAR TOCH „Doch godsdienst is aan de school niet afzonderlijk te onderwijzen. Onze maatschappij heeft een Christelijk karakter, en dat doordringt van zelf de school, zonder dat er bijzondere uren aan godsdienstig onderwijs worden gewijd; dat is hetgeen ik meermalen heb gezegd en opnieuw moet zeggen: godsdienstig kerkelijk onderwijs is geen artikel van het lager onderwijs 1) „De staat acht zich gerechtigd en verplicht het onderwijsnaar eigen goedvinden, te regelen en te besturen, zonder daarin door de rechten van kerk of huisgezin te worden beperkt Wat de onzijdigheid aangaat, reeds in de Nationale Vergadering (1796) werd eenzijdigheid voorspeld: Tengevolge der uitsluiting van dogmatieke begrippen, zal men den grond slag der zedenkunde uit de natuurlijke godsdienst ontleenen; de verplich ting tot deugd en goede zeden, uit kracht der geopenbaarde, uit het oog verliezen 2) De Zwollenaar Johan Rudolf Thorbecke en zijn tijdgenoot, de Hage naar Guillaume Groen van Prinsterer, twee van onze grootste staatslieden geven elk hun visie met betrekking tot de zo fel omstreden schoolkwestie. Hun mening is in deze volkomen tegenstellend, omdat beiden spreken en handelen volgens verschillend staatkundig beginsel. Thorbecke is niet ongodsdienstig, Groen van Prinsterer geen godsdienstdweper! Politiek zijn ze eikaars tegenstanders, persoonlijk de beste vrienden. Parlementair kunnen de debatten hoog lopen, maar hun particuliere correspondentie is recht hartelijk! „AAN MR. G. GROEN VAN PRINSTERER. Ik wil, waarde vriend, de Ned. Ged. van 2 en 9 februari als eenen vriendelijken brief aanmerken. Hoezeer ware het te wenschen, dat deze denkbeelden hooge en lage per sonages lot nadenken en inkeer brachten! Vooral op het lezen van het laatste blad is het gevoel van eensgezindheid met uwe denkwijze recht wakker bij mij geworden Vaarwel, waarde vriend, behoud mij lief, en geloof mij van harte. Uwen vriend J. R. Thorbecke." Prins Willem I, door moordenaarshand gevallen, liet zijn leven voor het Nederlandse volk in al zijn geledingen, niet dus voor een bepaalde groep maar opdat allen, zonder onderscheid, vrijheid zouden krijgen van geweten en geloof! Desondanks werd de losgebarsten schoolstrijd landelijk gezien een chronische ziekte, die zich tientallen jaren heeft voortgesleept. Accute opflikkeringen deden zich overal plaatselijk voor wanneer de stich ting van een bijzondere lagere school actueel werd. Vrijwel het enige al gemeen waardeerbare van een kerk- of schoolconflict, is de rust, die in treedt als alle gemoederen na verloop van lijd weer tot bedaren zijn ge komen Op 25 november 1921 werd te Sint Annaland opgericht, de „Vereni ging tot Stichting en Instandhouding van scholen met de Bijbel, op Gere formeerde grondslag." Initiatiefnemers waren de heren J. Kurvink, G. Goedegebuure, J. B. van Dijke, P. Quist, A. Boon en C. K. Slager. De „roering" die een en ander veroorzaakte is gelukkig al jaren bezonken; een releveren van positieve waarden, zoals die ook thans nog werken en vruchtdragend zijn, lijkt ons beter. 1) Parlementaire rede - J. R. Thorbecke - Kamerzitting van 27 november 1865. 2) Handboek der Geschiedenis van het Vaderland - G. Groen v. Prinsterer. Thorbecke en Groen van Prinsterer, een begrip voor wederzijds res pect, persoonlijke genegenheid, maar met volledige handhaving van het eigen principe! De verhouding van deze nationale figuren werd o.a. geschetst als een symbolische achtergrond, waartegen een vrij overeen komstige, menselijke verstandhouding uit ons plaatselijk onderwijswezen zo treffend ka nworden geprojecteerd. Onze beide schoolhoofden, de heren Chr. J. C. Boot en Chr. Kalle (van wie laatstgenoemde thans is gepensioneerd), twee „Chrislopho- russen" die in de loop der jaren generalies van leerlingen over de tijd stroom, die daar loopt Lussen kinderlijk analfabetisme en beroepsopleiding- veilig hebben heen geholpen, doen ons in vele opzichten sterk denken aan de genoemde parlementariërs der vorige eeuw. Handelend in diezelfde geest van verdraagzaamheid, zowel met betrekking tot de hele gemeen schap als ten opzichte van elkaar voedden zij met dit voorbeeld hun leer lingen mede op in een „leervak" dat niet verplicht op het lesrooster voorkomt Het saamhorigheidsgevoel van onze plaatselijke samen leving, ondanks de verschillende gezindten, is daardoor voor geen gering deel aan hen te danken! In de loop van 1923 kon de bijzondere lagere school worden betrokken. Hoofd werd aanvankelijk de heer C. Hage. Zoon die echter wegens ver trek naar Borssele vrij spoedig werd opgevolgd door onderwijzer C. van Houdt, die in de Bierensstraat (nr. 28) zijn eigen, nieuwgebouwde woning had. In gedachten dwalen wij door het gebouw en zien in het lokaal der „hoogste" klassen nog de blinde kaart hangen van „Nederlandsch Oost- Indië" met als inzet het eiland Java „Allemaal!," zei de „boven meester", en dan ging het gezamelijk: „Ba-li, Lom-bok, Soem-ba, Soem- Door Han Dekker ba-wa Via het open raam drongen de Maleise klanken door tot het Schermerspad en verder de Ring op Ons Insulinde werd Soekamo's Indonesië, leerkrachten kwamen en gingen, de leerlingen van toen er zijn al heel wat grootouders onder!, zelfs het „oude" gebouw is in zijn laatste dagen „EN ALLE DEZE DINGEN WORDEN ZO MOEDE," verzucht de Prediker in hoofdstuk één. Op de gang en in de lokalen werd men door De Jongh en Wagenvoorls schoolplaten herinnert aan onze roemrijke nationale ontwikkeling: „Be legering van een Kasteel (Het Huis te Voorst, 1362)", „Luther op de Rijksdag te Worms, 1521", „Een Ha'gepreek buiten Utrecht, augustus 1566", „De Prins trekt over de Maas, 1568", „Een vergadering van de Nationale Synode te Dordrecht, 1619", „Aan de Hollandse Waterlinie, 1672", „Hollandse Infanterie bij de bruggen over de Berezina, 1812", „De Prins van Oranje bij Quatre-Bras, 16 juni 1815" en nog vele an dere. Tussen de laatste twee historischefeiten ligt de begindatum van ons Koninkrijk, thans al ruim anderhalve eeuw geloden, want snel vliegt de tijd, jaar uit, jaar in Zo volgt dan dc 13e maart van het jaar onzes Heren Anno 1969. Het is „kijkavond" in de leslokalen der St-Annalandse bijzondere lagere school en het lijkt, buiten de werkelijke bedoeling van deze avond, alsof het oude gebouwencomplex vandaag afscheid nemen wil, vooral ook van de oud leerlingen, die zeven (of acht) van hun belangrijkste kinderjaren binnen haar vertrouwde muren doorbrachten. In het separate lokaal van de heer Sennef (hij is daar nog maar kort) zijn de wanden, als overal, met bontgekleurde tekeningen bedekt; kin dercreaties van kleine impressionisten, waarvan de lijnen, kleur en voor stellingen iets vertellen over de lot ontwikkeling komende persoonlijkheid, ontluikende driften en mijmeringen der respectievelijke jeugdige makers. Een vage afspiegeling van hun doen en denken, concrete afdrukken van kinderzieltjes die mede door een moderne, individueel goe dgerichte leer methode steeds nader zullen plooien, vol overmoedig toekomstverlangen En stilaan zakt het heden even weg Daar is nog het kleine bankje (hoe paste men daar ooit in!) waar we in 1936 voor het eerst verlegen inschoven, trillend van spanning om het wonderlijk-plechtige onbekende. Het is één der beruchte crisisjaren, een jaar uit het decennium dat de zwanezang der oude wereld zal betekenen, maar dat laatste kon men als kind niet weten, evenmin als de toenmalige ouderen uiteraard. Ondanks dat maatschappelijke zorgen en zuinigheid zich ook via de resp. gezinnen aan ons kinderen meedeelden, volgden we dagelijks welgemoed de beleven issen van Teun met z'n aap, die Jet en Wim plezierden. Wij leerden o.a. lezen en voelden het zo kinderlijk juist aan wat het betekende voor die arme, 19e eeuwse Klaas toen hij op een zendingsbijeenkomst, bij gebrek aan collectecenten, met neergeslagen ogen aan het door hem verafgode colleclantje, zijn dierbare glazen knikker offerde ten behoeve van hei dense kleurlingen Terwijl wij als kinderen hier zo intens en eerlijk in meeleefden, een schier heilige eerbied voelend voor ouderen, gezag en overheid, verankerd in de dan nog even bestaande wereldorde, zijn het in Spanje europese christenen die elkaar vermoorden, Ethiopiërs die sterven door gifgas en een brullende Hitler die zich voorbereidt On bewust van alles zong de klas dan heel devoot: „Heer ik hoor van rijke zegen, die Gij uitstort keer op keer Tjonge wat klonk dat soms vals, maar ach, er waren in het groot zoveel méér dingen die niet zuiver stemden Daar zaten wij, stijfjes, de armen over elkaar als er niet geschreven werd, in de bankenrij bij de ramen. Achteraan Jo van de Repe, na hem volgden Huib Westdorp, Han Dekker, Jannetje den Haan, Janna Moer land, Cor Rijnberg (onze zo jeugdig overleden schoolmakker Henk Heijboer, Jo van der Klooster en Krina van Vessem. Wat is er allemaal van en met hen geworden? De realiteit van nu, de toekomstverwach ting van toen. Wat al kinderlijke dagdromen, die vaak werden gehono reerd met uren schoolblijven want juffrouw Van der Graaf uit Dordrecht, die ons plichtsgetrouw schoolde in het God, Nederland en Oranje-devies, was niet altijd even gemakkelijk. „Vooroorlogse'' kinderen waren wij, en dan volgt zo maar een warme, zomerse namiddag uit die prille jeugdperiode, 't Is loom in de klas, de juffrouw vertelt maar het is niet boeiend, en dat is ook wel eens fijn, dan kunnen je gedachten ongestraft de vrije loop nemen Vlinders fladderen tegen de hoge, smalle ramen waarachter op grijsblalwe ven sterbankjes veldbloemen verleppen in enkele half met water gevulde jam potten. Er vóór, builen op de Ring, hoort men geluiden die passen bij het inspannen van paarden voor een Thoolse boerewagen, als landbouwer Ketting zich klaarmaakt om naar de Langeweg te rijden. Uit de verte klinkt aambeeldgetink van hoefsmid Van Beek, en al dromend ervaart men de symboliek van heden, verleden en toekomst. Een peinzend kind. Onder ons, diep in de grond, de vergane resten van tientallen generaties boven, hoog in het ijle zonlicht enkele ronkend oefenende, militaire Fok- kertjes, om in het kader van een neulraliteitspoging de onafhankelijkheid van deze en komende generaties veilig te stellen Op het binnenpleintje doet juffrouw Everse in-de-kring-spelleljes met de jongste leerlingen van de andere sehool; in het lokaal van meester Koetsdijk zingen ze: „Wij willen Holland houden en ja, dat wilden we eigenlijk allemaal zo graag, maar tijdelijk zal het die 10e mei zo heel anders uitpakken, wan neer het vast wel goed bedoelde „goede nacht en welterusten" van pre mier Colijn overgaat in een vijf jaar durende nachtmerrie En minuscuur levensbeeld van vroeger waarvan men de gevolgen nog dagelijks ervaart, en door de jaren afstand nemend ondergaat men voor al op een „afscheidsavond" als deze met weemoed het betrekkelijkheids weten van alle dingen en tijden De bodem viel uit een wereldmaatschappij die nog voor eeuwen was „berekend" en dat is geen kleinigheid. Sedertdien gaat alles zo snel en dynamisch, dat er haast geen tijd is tot nabetrachten over een verleden en overgang maar nu, die maakten dat de huidige jeugd thans zoveel te vragen heeft. Straks hoopt men op Sint Annaland de nieuwe gebouwen te betrek ken, de oude muren te slopen en weer hebben beide scholen eikaars na bijheid gezocht, als een waarneembaar teken van plaatselijke gemeen schapszin. Straks hopen kinderen te leren in deze technische moderne scholen, die mede door een onderwijsvernieuwing in veel opzichten niet te her kennen zullen zijn aan de vorige. Zekere essentiële waarden, niet af hankelijk van tijd of plaats, zullen blijven: Beginsel, doelstelling, en liefde tot het opgroeiende kind, dat ondanks alle veranderingen het „dromen" gelukkig nog steeds niet heeft verleerd. Pro en contra, maar toch Wat een zegen om in een weergekeerde rechtsstaat vrij te mogen zijn, elkaar als gemeenschap daarin begrijpend te respecteren .en, met inachtneming der resp. principes, elkaar zoveel mogelijk samenwerkend tegemoet te treden, want dat kan, het plaatselijk verleden heeft het ons geleerd! NADRUK VERBODEN Volgende week EEN OVERSCHOTAAN ORGELPIJPEN. „Allemaal" zegt de boven meester dan ging het gezamen lijk: Ba-li, Lom-bok, Soem-ba, Soem-ba-wa. Via het open raam drongen de Maleise klanken door tot het Schermerspad en verder de Ring op En kijk dan ook nog eens naar het oude huis familie Bierens nu garage Hommel. Berlijn, 3 september 1939 9 uur-In de morgen. Voor het gebouw van het Ministerie van Buitenlandse Zaken stopt een Engelse auto. De Britse gezant, Sir Nevile Hender son, stapt uit en gaat haastig het gebouw binnen. Hij wordt verwacht. In een der zalen wordt hij ontvangen door een tolk, Dr Paul Otto Schmidt. De beide mannen geven elkaar zwijgend een hand. Sir Henderson gaat niet zitten. Hij overhandigt een document en ver dwijnt weer even spoedig als hij gekomen is. Nauwelijks is de Britse gezant vertrokken of Dr Schmidt spoedt zich naar de Rijks kanselarij. In een kamer zijn de Führer van het Duitse rijk, Adolf Hitler, en de Duitse Minister van Buitenlandse Zaken, Von Rib bentrop, al enige tijd bijeen. Zij weten, dat er een belangrijke boodschap van de Engelse regering op handen is. Dr. Schmidt wordt haastig toegelaten. Na een „Heil Hitier" krijgt hij onmiddellijk de gelegenheid om de Engelse boodschap voor te lezen. Hij doet dat langzaam - vertalend uit het Engels - en nadrukkelijk: Alle operaties tegen Polen dienen onverwijld te worden afgebroken en de Duitse strijdkrachten dienen onmiddellijk op eigen grondgebied te worden teruggetrokken. Zo niet dan treedt om 11 uur de oorlogstoestand tussen Duitsland en Enge land in I Als Dr. Schmidt de voorlezing beëindigd heeft, volgt er een volstrekte stilte. Hitier zit onbeweeglijk achter zijn bureau. Von Ribbentrop staat voor het raam en kijkt naar buiten Plotseling keert de Führer zich I naar Von Ribbentrop. i „Wat nu vraagt hij woedend en verwijtend. Von Ribbentrop aarzelt een ogenblik en zegt dan: „Nu kunnen we ieder moment ook het Franse ultimatum verwach ten Na weer de Hitlergroet te hebben gebracht verlaat de tolk het vertrek. In de kamer er naast is het vol mensen: Ministers, hoge partijfunctionarissen en officieren. Dr Schmidt vertelt de inhoud van het Britse ultimatum. Ook in de wachtkamer re ageert men met terneergeslagen gezichten. De enige, die wat zegt, is Goering. Hij ver zucht: „Als we deze oorlog verliezen, dan moge God ons bijstaan." MISREKENING Geen der Duitse leiders, hetzij in de partij hetzij in het leger, had verwacht, dat Enge land en Frankrijk Polen zouden bijstaan. De voorgeschiedenis van de Tweede We reldoorlog had ook niet die indruk gegeven. Nimmer hadden de Westerse mogendheden gereageerd op Hitiers daden van toenemende agressie. Niet in maart 1936, toen, in strijd met gemaakte afspraak, het Rijnland werd herbezet. Ook niet in maart 1938, toen Duitse troepen Oostenrijk binnenvielen. Niet in september 1938, toen door Enge land en Frankrijk tijdens de beruchte Con ferentie van München het Tsjechische Su- detengebied aan Hitier cadeau werd gege ven. Niet in maart 1939, toen Hitier Bo- hemen en Moravië bezette en niet op Goede Vrijdag van datzelfde jaar, toen de Itali aanse dictator, Mussolini, deze datum zeer geschikt achtte om Albanië te overvallen. Al deze gebeurtenissen hadden Hitier aan, gespoord tot steeds ergere provocatie. En in dit kader was het Führerbesluit gevallen om vóór 1 september operatie „Fall Weisz" te laten uitvoeren, met als doel: de totale staat kundige vernietiging van het buurland Polen. Van de Sowjet-Unie had Hitier helemaal niets te vrezen. Na vergeefse pogingen van geallieerde zijde om een Engels-Frans-Rus sisch militair verdrag te sluiten, waardoor vermoedelijk een tweede wereldoorlog zou zijn voorkomen, had Duitsland toenadering tot Rusland gezocht. Dit leek Stalin een be tere partner. Hitler had n.l. minder gewe tensbezwaren dan de Westerse democratieën. Stalin kreeg van Hitier toestemming om met Finland, de Baltische staten - Estland Let land en Littauen - en Roemenië te doen wat hij wilde. Afgesproken werd, dat Polen zou worden verdeeld. Op 23 augustus 1939 werd het Non-agressie-pact tussen het Nationaal- Socialistische Duitsland en het Communis tische Rusland gesloten. Dat Stalin daarmee KOELKASTEN DIEPVRIEZERS VERHOEVEN Koeltechniek Lievevrouwestraat 33 - Tel, 4898 Bergen op Zoom adv. ing. med. zijn communistische partijgenoten in de ge hele wereld in grote verlegenheid bracht - in hem zagen de communisten immers de tegenstander van het Fascisme en de Duitse concentratiekampen zaten toen al vol met communisten - liet hem koud. Hij rekende bepaald op de vindingrijkheid van zijn pro letarische vrienden aller landen om zijn kromme daden recht te praten. Hoewel Hitier uitging van het standpunt, dat „de overwinnaar geen rekenschap van zijn daden wordt gevraagd", wilde hij toch een aanleiding hebben voor de reeds vast gestelde aanval op Polen. Daarvoor zorgde de SS. Uit een concentratiekamp werd een aantal gevangenen gehaald, in Poolse uni formen gestoken en daarna gedood. De dode lichamen werden even vóór de Poolse grens op Duits grondgebied neergelegd. Het moest net lijken of een afdeling Pool se soldaten de grens had overschreden doch door waakzame grenswachten was neerge schoten. Een als Poolse soldaten verklede afdeling SS-ers „bezette" het radiostation van Gleiwitz in Opper-Silezië, een Pools sprekende SS-er hield een anti-Duitse toe spraak. Dit alles speelde zich af op 31 aug. Een dag later, 's morgens om 4.45 uur, zou Hitier deze „Poolse agressie" beantwoorden. DE VELDTOCHT Duitsland had, sinds de machtsovername van Hitler in 1933, een zeer sterk leger en een even machtige luchtmacht opgebouwd. Reeds vóór de Nazi's aan het bewind waren, was al getornd aan het verdrag van Ver sailles, waarbij aan Duitsland defensie be perkingen waren opgelegd. Zo had Gene- ralöberst Freiherr von Seeckt steeds een Generale Staf, zij het dan in burger, weten te handhaven. Duitse officieren van land en luchtmacht oefenden volgens schema in Rusland. De toegestane Reichswehr van 1.00.000 man vormde het kader van het nieuwe Duitse leger, dat, zodrp Hitier het voor liet zeggen had, met voorbijzien van welk verdrag ook, werd gevormd. Een modern leger van meer dan 100 divisies, waaronder zeer beweeg lijke en uiterst modern bewapende pantser divisies, en een luchtmacht van bijna 5000 moderne vliegtuigen stonden in 1939 de Füh rer ter beschikking. Terwijl, wegens de bezuinigingsmaatre gelen, in Engeland en Frankrijk de produc tie van militaire vliegtuigen nauwelijks steeg, was in 1939 de Duitse vliegtuigproductie het vijfvoud van die van 1934. Het was dan ook een sterke legermacht, die tegen Polen in het veld werd gebracht. Vijf legers werden langs de grenzen van Polen opgesteld. Eén ten noorden in Oost- Pruisen, 3 langs de Noord-West en West grens en één langs de Tsjech ische-Poolse grens. De sterkte van de totale aanvalsmacht bedroeg 60 divisies, waaronder 9 pantser divisies, gesteund door een kleine 3000 vlieg tuigen. Algehele leiding: Generaloberst Von Brau- chitsch. Polen stelde daar tegenover: 900 vlieg tuigen, 40 infanteriedivisies, 11 cavalerie divisies en 38 tankcompagnieën. De Poolse opperbevelhebber, Veldmaarschalk Smigly- Rydz, had zijn leger in kleinere legertjes opgesplitst en langs de Duits-Poolse grenzen verspreid. Het Duitse aanvalsplan was verre van origineel en erg doorzichtig. Van het NW en W uit zouden de Duitse legers een kleine cirkel beschrijven en van Oost-Pruisen en Tsjecho-Slowakije uit een tweede grotere cirkel. Snelheid was een voorwaarde voor het gelukken van het plan. Nu tanks de ca- valeriepaarden hadden vervangen, kon op snelheid van actie worden gerekend. De Po- len zouden de eersten zijn, die zouden ken nis maken met een geheel nieuw type van oorlogvoeren: de „Blitzkrieg", j De Duitse veldtocht werd vrijwel volgens plan uitgevoerd. Vooral de aanvallen van de Duitse Duikbommenwerpers - Stuka's - hadden een demoraliserende invloed op de Poolse verdediging. Daarentegen was de Poolse luchtmacht al op de eerste dag uit geschakeld. Toch gaf de Poolse verdediging ten Noorden van Danzig zich pas op 2 ok tober over, terwijl ten Oosten van War schau een geïsoleerde Poolse groep onder Generaal Kleeberg eerst op 5 oktober capi tuleerde. I Op 17 september hadden 30 Sowjet-Rus- sische divisies de Poolse Oostgrens over schreden. Een dag later ontmoetten de Rus sen hun Duitse bondgenoten te Brest-Litowsk Op 29 september ondertekenden Rusland en Duitsland het verdelingsverdrag van Polen. Een volk van 35 miljoen inwoners had in één maand zijn vrijheid verloren. Een half miljoen Poolse soldaten waren in krijgsge vangenschap gevoerd. Vele Poolse militai ren slaagden er echter in om via Oost-Eropa in Engeland terecht te komen. Deze Pooise soldaten zouden later een groot aandeel hebben in de bevrijding van ons land. Ook enkele Poolse marineschepen wisten de En gelse haven te bereiken.

Krantenbank Zeeland

Eendrachtbode (1945-heden)/Mededeelingenblad voor het eiland Tholen (1944/45) | 1969 | | pagina 5