Voor de Y AD nog steeds geen goede vorm
Perzie kocht
kwart van
Krupps prestige
en technologie
Van landbouwfront
geen nieuws
ZATERDAG 6 NOVEMBER 1976
Een goeie tien jaar na de eerste wereldoorlog verscheen een boek van de Duitse
schrijver Erich Maria Remarque - "lm Westen nichts neues' - in het Nederlands
vertaald onder de titel "Van het Westerfront geen nieuws'. Het boek dat handelde
over de oorlogsbelevenissen van een groepje Duitse soldaten sloeg over de halve
wereld in als een bom en wordt nog steeds veel gelezen. De titel van dat boek is
ontleend aan een persbericht dat tijdens één van de laatste oorlogsdagen in 1918
door het Duitse opperbevel werd uitgegeven op een rustige dag aan het lront. 'Van
het Westerfront geen nieuws' luidde het lakonieke berichtje. Er waren alleen,
zoals gewoonlijk, wat soldaten gesneuveld. Ook de hoofdpersoon van het ge
noemde boek. die op die dag als laatste overlevenden van zijn groepje tenslotte
het loodje legde.
De indiening en de behandeling van de begroting van het ministerie van landbouw
door minister v. d. Stee doen ons in zijn geheel nogal wat denken aan de vermelde
titel en gebeurtenissen. Behalve wat gerammel over tarieven voor aardgas is er zo
verschrikkelijk weinig te zeggen over die negentig bladzijden landbouwbegroting
en die paar dagen praten in de kamer.
Geen nieuws, goed nieuws is men wellicht geneigd te zeggen. Ons inziens valt dat te
betwijfelen- Geen nieuws wil ook zeggen geen nieuwe beleidsvoornemens vanuit
het departement dat onze belangen behartigt. Piet Bukman, de voorzitter van het
Landbouwschap heeft onlangs in een commentaar het volgende van de landbouw
begroting gezegd- „Wat nu de volksvertegenwoordiging wordt gepresenteerd is
slaapverwekkender dan ooit. Er staat namelijk zo goed als mets nieuws in. Minister
Van der Stee. aan wiens boerenhart eertijds zo hevig werd getwijfeld, openbaart
zich nu als een wat oudere boer zonder opvolger, die zijn bedrijf niet meer moderni
seert en dus niet meer investeert, omdat het zijn tijd wel zal uitduren. Aardig klinkt
dat niet. maar het is nu eenmaal zo. Het einde van de kabinetsperiode is in zicht en
dat bevordert de animo niet om nog wat nieuws aan te pakken".
'Bij de begrotingsbehandeling in de kamer bleek dat de minister deze zinsnede
ook had gelezen. Hij gaf er zelfs commentaar op: „Wat betreft- de kritiek van het
bedrijfsleven dat van mening isdathetons aan visie ontbreekt, ik (minister Van der
Stee) wil mijn departement eens vergelijken met een grammofoonplatenindustrie.
Verleden j aai-heeft de maatschappij waarvan ik de leiding heb een single-tje uitge
bracht. Het was getiteld 'beleidsvoornemens' en er werd de visie op korte - en soms
ook op middellange termijn op uitgebracht. Aan het eind van dit jaar of in ieder
geval begin volgend jaar brengt de maatschappij een L P. uit, getiteld 'visie' Op
deze L P. staan de structuurvisie voor de landbouw, de visies op de bosbouw en de
landschapsbouw en het structuurschema voor de landinrichting. Wat moest de
platenmaatschappij nu in dit najaat doen? Het single-tje van vorig jaar opnieuw
uitbrengen? Een weinig aantrekkelijk idee!
Daarom heb ik besloten, en dat ook met zoveel woorden op de hoes gezet, dit jaar te
volstaan met twee nummers: 'balans' en 'perspectief. Ik weet niet welke de A-kant
en de B-kant worden en ik weet evenmin of ze tot de top-tien zullen doordringen.
Maar ik weet wel. dat dit - zowèl voor de maker als voor de toekomstige gebruiker
van de plaat - de enige juiste aanpak was".
Om in de ludieke sfeer van de minister te blijven: wij hebben het idee datgramma-
foonplatenindustne die slechts 2 platen per jaar uitbrengt in no-time failliet is. En
dat is precies de kern van onze kritiek: D'r gebeurt zo bitter weinig en als er wat tot
stand moet komen dan moet het met een dozijn paardem er-uit getrokken worden.
Zou één meelevende boer nog wel weten wat de 'beleidsvoomemes' van Van de Stee
inhielden vorig jaar?
We betwijfelen het ten sterkste. Nu moeten we weer wachten tot volgend jaar voor er
iets van een visie komt; de toegezegde pachtnota kom t voorlopig met; van de studie
Hoistra is nog niets bekend, de ruilverkavelingen stagneren, het energiebeleid is
volstrekt onverteerbaar, voor nieuwe initiatieven binnen het O. S fonds is weinig
of geen plaats, het- zuivelbeleid zit vast, p.c.w.-subsidies (zoals b.v. erfverharding.
mengwoelen enz. komen er nauwelijks. En zo kunnen we nog een poosje doorgaan.
Ondertussen lopen de landbouwtopmensen de blaren op hun voeten om hun initia
tieven te realiseren. Ze zijn ondertussen kind aan huis bij een aantal departementen
(zoals b.v. bij economische zaken, sociale zaken en crmi. Maar wat doet. het ministe
rie van landbouw? We hebben de neiging te zeggen: op de rem staan. Dat vinden wij
zeer onbevredigend. Want er is verschrikkelijk veel nodig en landbouwpolitiek
gezien iser weinig veranderd, laatstaanverbetei-d.de laats tejaren, al wordt dat wat
verdoezeld door hoge prijzen van sommige akkerbouwprodukten We maken ons
grote zorgen over het image en het toekomstbeeld van hetministerie van landbouw.
Dat hangt onder meer nauw samen met wat wij als boerenbelang zien.
Geen nieuws betekent voor ons slecht nieuws.
MR. GERARD W. SMALLEGANGE.
ADVERTENTIE^
i Van ome correspondent Hans Amesz
BONN - Opgewonden liep Berthold Beitz, hoogste baas van het Krupp-concern uit Essen, door de
tentoonstellingsstand van zijn bedrijf op de handelsbeurs in Teheran. Hier en daar werd nog wat
verschoven en opgeruimd, de verzamelde Krupp-managers gewezen hoe zij zich moesten opstellen.
Er zou, zo schrijft Der Spiegel, hoog bezoek komen.
Even voor elf uur betrad vorige week dinsdag zijn keizerlijke hoogheid sjah Reza Pahlevi de Duitse
hal van de internationale handelsbeurs. Begeleid door Beitz en West-Duitslands minister van eco
nomische zaken Hans Friderichs liep de heerser van Perziê regelrecht op de Krupp-stand af. Daar
werden hem foto's van een geweldige scheepsdiesel en een grote hoogoven getoond. Uitgestalde
modellen uit de rijke produktie van Krupp bekeek de sjah met welgevallen.
Zes uur later was de handel rond. Berthold Beitz en de Iraanse minister van economie en financiën
tekenden om vijf uur 's middags in het ministerie van financiën een verdrag waarin is overeengeko
men dat de keizerlijke regering 25,01 procent van Krupp overneemt.
wone naamloze vennootschap te ma
ken waardoor hij geld bij de Duitse
kapitaalbezitters had kunnen lenen,
wel gedwongen met Iran zaken te
doen.
Hoeveel geld de keizerlijke regering
voor een kwart van Krupp heeft be
taald is niet. bekendgemaakt. Op de
persconferentie werd er angstvallig
over gezwegen. Schattingen variëren
van 500 miljoen tot 1 miljard mark.
Voor dat geld kan de sjah beschikken
over de grote know-how van de Duitse
staalgigant. Kennis die hij nodig heeft
om van zijn land een 'wereldmacht' te
maken
Prestige
De volgende ochtend ontvangt een
kennelijk zeer vermoeide Beitz de ij
lings uitgenodigde journalisten in de
Villa Hugel in Essen, het stamdomein
van de familieu Krupp. Het is een log
en vierkant bouwwerk uit de Wilhel-
minische tijd. dat hoewel al jaren niet
meer bewoond, nog steeds de atmos
feer van een soort 'Godenhuis' uit
straalt: hier hebben generaties van
staal- en wapenkoningen gewoond,
hum imposante portretten sieren de
holle ruimten van het fantasieloze
gevaarte. Zelfs thans, nu het een mu
seum is waarin wisselende tentoon
stellingen worden gehouden, valt de
kille ongezelligheid op.
Is Berthold Beitz trots op dit verdrag,
zoals in 1974 de toenmalige voorzitter
van de raad van bestuur van Krupp,
Ernst Wolf Mommsen, trots was op het
feit dat Iran 25.04 procent van de zieke
Krupp-staaldochter Huttenwerken
had gekocht? De president-
commissaris legt aarzelend uit dat het
hem „vanwege de traditie van het huis
Krupp niet is meegevallen het concern
voor vreemd kapitaal open te stellen".
Dat dit speciaal voor Beitz moeilijk
moet zijn geweest, laat zich raden. Ze
ker als men zijn verhouding tot de
laatste alleenheerser van het concern,
de in 1967 gestorven Alffied Krupp von
Bohlen und Halbach, kent. Hij ont
moette de zes jaar oudere Krupp in
1952.
Beitz was het type van de moderne
manager: onvormelijk, gemoedelijk, af
en toe een grap makend, maar onder
tussen 'keihard'. Toen de oorlog uit
brak. was hij 26 jaar en geen lid van de
nazi-partij. Door de Engelse bezet-
tingsautoritelten werd hij in 1945 be
noemd tot beheerder van de verzeke
ringsmaatschappijen in Hamburg.
Volgens het boek Dynastie en staal" -
150 jaar Krupp van Anton Constandse
- verwierf Beitz zich veel kennis van
het verzekeringsvak door de deskun
digen weer aan te stellen die wegens
hun collaboratie met de nazi's waren
ontslagen, maar die hem nu het verze
keringvak moesten leren. In 1948 werd
Beitz directeur-generaal van een lever
ingsverzekeringsmaatschappij. Door
Agressieve wervingsmethoden bracht
hij haar van de zestiende op de derde
plaats van Duitse bedrijven van deze
aard.
Uiterlijk was Berthold Beitz het,
tegendeel van de gesloten Alfried. Bo
vendien was Krupp psychisch nogal
aangeslagen. In 1947 was hij immers
wegens 'plundering van bezette ge
bieden en het te werk stellen van sla
venarbeiders" in Neurenberg tot 12
jaar gevangenisstraf veroordeeld.
Maar al in 1951 werd hij door de Ame
rikaanse hoge commissaris McCloy
vrijgelaten. De twee heren konden het
zeer goed met elkaar vinden.
„Ik was een jonge man. en de naam
Krupp had voor mij een magische
klank", zei Beitz later. Alffied Krupp
haalde Beitz al snel naar Essen. Met
een verdrag-volgens de overlevering -
waarin Beitz zelf zijn financiële voor
waarden kon invullen. Persoonlijke
sympathie (Beitz op de persconferen
tie: „Ik heb de laatste tijd weer veel
aan Alffied Krupp gedacht") en zake
lijke belangen liepen wonderlijk paral
lel.
Ongeschikt
Zo kon Beitz het zich veroorloven om
Alffieds zoon Arndt al in het begin van
de zestiger jaren aan de kant te schui
ven. Deze leek hem niet geschikt een
zo machtige onderneming als Krupp
met vaste hand te leiden. De omzet-
ting van een familievennootschap in
een besloten vennootschap (GmbH)
evenals het plaatsen van het totale
aandelenkapitaal in een stichting (de
Alfried Krupp von Bohlen und Hal
bach stichting, voorzitter van het cu
ratorium: Berthold Beitz) na de dood
van Alfried in 1967 zijn in feite hetwelk
van Beitz.
Door de verkoop van een kwart van
het bedrijf aan Iran komt een einde
aan een tijdperk van 165 jaar waarin
uitsluitend vanuit Essen werd bepaald
wat met Krupp gebeurde. Noch ban
ken noch andere geldschieters hebben
invloed op de geschiedenis van het
concern gehad. Slechts enkele dochte
rondernemingen hebben vreemd ka
pitaal aangetrokken. Nu. voor de eer
ste keer in de geschiedenis van deze
oer-Duitse onderneming, die zowel
model heeft gestaan voor de Duitse
vlijt als voor de Duitse vernietigings
drang, is een buitenstaander in de
moedermaatschappij opgenomen. In
dit geval Iran. dat een. zogenaamde
gekwalificeerde minderheid heeft
verworven. Dat betekent dat in de
toekomst niets meer kan worden ge
daan tegen de zin van Iran, dus de sjah,
Wat- dit concreet betekent valt. natuur
lijk niet precies te voorspellen. Be
rthold Beitz, Krupp-president Heinz
Petry en financiën-chef Alfred Lukac
probeerden de rol van de heerser op de
pauwentroon enigszins te bagatellise
ren. Nee. het was uitdrukkelijk niet de
bedoeling dat zijne majesteit zich
daadwerkelijk met. de gang van zaken
zou gaan bemoeien ..De sjah kan ons
niet dwingen plotseling wapens te
bouwen", aldus Beitz.
En het zou ook wel eens kunnen zyn
dat bepaalde landen liever bij een wat
onafhankelijker concern als Krupp
hun bestellingen doen. Het is niet on
mogelijk dat Bonnn in de derde wereld
met moeilijkheden krijgt te maken,
want de gedeeltelijke verkoop van
Krupp aan Iran is tenslotte door de
bondsregering goedgekeurd, zelfs met
instemming begroet. En de sjah is niet
zo maar een monarch en Iran is niet
zomaar een land.
Volgens de Frankfurter Rundschau
kunnen er ook problemen ontstaan bij
opdrachten van het Westduitse leger
aan Krupp. Want wat hebben strenge
geheimvoorschriften voor zin als bij
Krupp - wat denkbaar is - in de toe
komst Iraanse ingenieurs aan de te
kentafels staan?
Geld nodig
Over deze problemen heeft de onder
nemingsraad van Krupp niet eens
kunnen praten. Dat heeft ze gemeen
met bijna alle collega-commissarissen
van Beitz. Pas nadat de zaak. waar
over al sinds april (na een audiëntie
van Beitz bij de sjah) is onderhandeld,
officieel was beklonken, gingen de
brieven naar de belanghebbenden de
dein uit. De meesten werden in eerste
instantie via de media op de hoogte
gesteld van de Perzië-reis van Beitz.
Waarom heeft Berthold Reitz ondanks
alle bezwaren toch het Iraanse aanbod
geaccepteerd0 Het antwoord is een
voudig en precies datgene wat de fi
nanciële baas Lukac op de persconfe
rentie nogal laconiek opmerkte: „Men
heeft altijd geld nodig, en Krupp zeer
speciaal". De recessie van de laatste
jaren heeft ervoor gezorgd dat de fi
nanciële basis van Krupp behoorlijk is
aangetast. Het zich van scheepsbouw
tot sulkerraffinage lostrekkende pro-
duktiepakket zorgt bij lange na niet
voor diwinst. die een concern met 9.3
miljard mark omzet nodig heeft om de
continuïteit te waarborgen. Vorig jaar
leed Krupp. waar 78.000 mensen wer
ken. een verlies van 168 miljoen mark,
Dit jaar wordt weer verlies geleden en
of de oliegelden van de sjah ervoor
kunnen zorgen dat hier iets aan ver
andert. is nog maar de vraag.
In ieder geval zijn de Westduitse ban
ken daar niet zonder meer van over
tuigd. Wie wil. aldus de Frankfurter
Rundschau, zijn geld in een onderne
ming steken die waarschijnlijk nog
ren geen behoorlijke winst zal maken0
Om deze reden was Beitz, die altijd
heeft geweigerd van Krupp een ge
In een interview met Der Spiegel zegt
de Iraanse minister van economie en
financien. Huschang Ansari, dat het
prestige, de achtergrond en de techno
logie van Krupp de belangrijkste fac
toren waren om een kwart van het
concern te kopen. Anton Constandse
heeft de geschiedenis van de firma
Krupp tot 1960 prachtig beschreven.
„Haai- historie is innig verweven met
de Europese oorlogsgeschiedenis. Het
was Napoleon die de stoot gaf tot het
oprichten van de onderneming, kort
voordat hij zijn weergaloze strijd
macht samentrok om Rusland binnen
te vallen en Moskou te veroveren.
Honderddertig jaai- later bleek het lot
van de firma verbonden aan een soort
gelijke mislukte veroveringstocht van
Adolf Hitler. Maar de Krupps hebben
de val van Napoleon en Hitier over
leefd en zij leveren thans (1960 - red.)
waardevolle installaties aan dit Rus
land. dat twee maal - als men de oorlog
van 1914-1918 meerekent, zelfs drie
maal - dodelijk is bedreigd door de
soevereinen die de Krupps hebben ge
diend. Maar deze vormen nu eenmaal
een eigen dynastie, welke leven
skrachtiger is gebleken dan die der
koningen en keizers. In zoverre verte
genwoordigen zij de nieuwe tijd, dat. zij
vorsten zijn van het industriële tijd
vak".
We schrijven 1961. Vrij spoedig hierna
bleek dat het Krupp financieel toch
niet zo voor de wind ging. In januari
moest de regering ten behoeve
van het behoud van tienduizenden ar
beidsplaatsen interveniëren. De ban
ken lieten zich voor hun hulp duur be
talen. In wezen was de prijs: ONTEIGE
NING. De erfgenaam van Alfried
Krupp, zijn zoon Arndt von Bohlen
und Halbach (een vroegere erfgename
van de Krupp-miljoenen. Bertha
trouwde met Gustav von Bohlen und
Halbach. De Duitse keizer besliste
toen dat deze de naam Krupp voor de
zijne mocht zetten, teneinde de magie
van de naam niet verloren te laten
gaan Dat gold ook voor zijn opvolgers)
had mets meer met de Krupp-werken
te maken. In ruil daarvoor ontving hij
de niet onaardige rente van twee mil
joen mark per jaar. Het vermogen van
zijn vader werd ondergebracht in de
stichting Alfried Krupp von Bohlen
und Halbach. Deze stichting, toen de
er- - aandeelhouder van Krupp
GmbH. had als doel de bevordering
van wetenschap, opvoeding en kunst
in Duitsland en het buitenland. Nog
.»as het kapitaal van Krupp bij wijze
van spreken in één hand. die van Be
rthold Beitz. voorzitter van het cura
torium. Daaraan is nu een einde ge
komen.
Gastvrij
en zonder
gezichtspunten
Gedeputeerde staten van Zeeland
hebben van de week de vragen
beantwoord die de leden van de
provinciale staten hadden gesteld
over de begroting voor het volgend
jaar. Zij zullen het er nog met zo
makkelijk mee gehad hebben, want
zo'v serie indringende vragen
vormt toch een soort politieke va
riant op de catechetische kwestie
waartoe zij op aarde zijn gesteld.
Maar goed, men is er uitgekomen.
En op een veelal aangename ma
nier. dat moet gezegd.
Zo was er bij voorbeeld de vraag
om welke redenen dit jaar in de in
leiding bij de begroting de gebrui
kelijke beschouwi?ig ontbrak over
de toekomstige ontwikkelingen
van en in de provincie, zoals het
college die ziet. Nou, gedeputeerde
staten maken dat niet ingewikkeld.
Op geruststellende toon schrijven
ze: ..De gebruikelijke beschouwing
over de toekomstige ontwikkelin
gen van en in de provincie is ach
terwege gelaten omdat zich geen
bizondere gezichtspunten voorde
den, waarop diende te worden in
gegaan".
Zo'n zin stemt tot tevredenheid. Er
klinkt iets in door van 'we zitten
hier gezellig en we zitten hier OK\
1979 wordt geen jaartje van revolu
ties in dit gewest.
Opmerkelijk is het antiooord van
gedeputeerde staten op de vraag of
zij bereid zijn 'een bijdrage te leve
ren in het tegengaan van het roken,
door bij commissievergadringen
van de staten geen rookartikelen
meer aan te bieden. Het college is
daartoe niet bereid. Want, zo laat
het toeten: 'Het tegengaan van ro
ken wordt niet verkregen door
minder gastvrij op te treden'.
Waf moet men daar nu van denken.
G.S. zijn blijkbaar van oordeel dat
het ongastvrij is als mensen, die in
vergadering bijeen zijn. terugge
worpen worden op het gebruik van
hun eigen soft drugs. Daar is met
enige goede wil nog in te komen.
Maar merkwaardig is dat g.s. de
leden van procinciale staten ken
nelijk als gasten beschouwt. Dat is
een verkeerde zienswijze. Leden
van provinciale staten horen, lijkt
mij, in de gebouwen van de provin
cie kind aan huis te zijn.
Aan het eind van de serie antwoor
den gaat het college van gedepu
teerde staten in op de vraag of het
eens wil aangeven waarom het stel
ling neemt tegen maatregelen die
de rijksinspectie van de volksge
zondheid voor de hygiëne van het i
milieu treft om alles rein en fris te
houden. Gelukkig wilde de inzen
der blijkbaar geen bepaald voor
beeld te binnen schieten. Gedepu
teerde staten kunnen daardoor
mooi in het algemeen antwoorden.
Zij doen weten dat zij met de in
spectie streven 'naar handhaving
dan wel. verbetering van de kwali
teit van het milieu in onze provin
cie'. Dat is makkelijk genoteerd,
maar uit het vervolg van het ant
woord wordt duidelijk dat het doel
waarnaar men streeft niet makke
lijk bereikbaar is. Het college
schrijft: „Door het ontbreken van
richtlijnen op nationaal niveau
vaststelling grenswaarden) moe
ten wij eigen criteria ontwikkelen
en hanteren. Die criteria zijn in het
algemeen gebaseerd op het prin
cipe van de voor de practijk meest
doelmatige middelen (best practi
cal meansi.
Hiermee stelt het college zich bui
tensporig welwillend op: zelfs de
statenleden die uitsluitend, het En
gels machtig zijn, worden op hun
wenken bediend.
Samenvallenduit alles blijkt dat
1977 een rustig jaartje wordt,
waarvoor zich in deze procincie
voorshands geen nieuwe gezichts
punten voordoen. En gastvrijheid
i hospitalityi blijft voor het dage
lijks bestuur van dit gewest de
boodschap (the message) aange
zien ongastvrij optreden niet be
hoort tot de best practical means
om het roken (smoking) tegen te
gaan.
A. J. Snel
Van onze redactie economiei
DEN HAAG - Geen enkele andere
na-oorlogse sociale hervorming is
meer omstreden, bekritiseerd, ver
guisd en aangevallen dan het wets
voorstel over de vermogensaan-
wasdelïng (VAD). Nu is het daar ook
wel naar gemaakt. De zwakke pun
ten in het wetsontwerp zijn talrijk
en hebben dan ook voor een onafge
broken en onophoudelijke stroom
van kritiek gezorgd die zijn climax
nog kan bereiken in de parlemen
taire behandeling en zelfs in een
mogelijke val van het kabinet.
KVP-fractieleider Andriessen kondigde vo
rige week nog aan dat zijn partij tegen het
VAD-ontwerp zal stemmen wanneer dat
waarschijnlijk eind februari in de kamer
komt. als niet eerst flink wat veranderingen
zijn aangebracht. De verantwoordelijke
minister Boersma (sociale zaken) is niet on
gevoelig gebleken voor die kritiek. Hij heeft
laten doorschemeren dat het wetsontwerp
wegens 'verborgen gebreken' sterk moet
worden gewijzigd of zelfs ingetrokken.
De discussie over de VAD gaat voornamelijk
over technische problemen, waarbij het op
valt dat die problemen worden opgeroepen
door degenen die tegen de VAD zijn Het is
opvallend dat de meeste argumenten elkaar
paarsgewijs opheffen. Zo wordt gezegd dat de
VAD voor de werknemers niets oplevert en
toch tot een fabelachtige machtsconcentra
tie bij de vakbeweging zal leiden. Of dat de
VAD voor de werknemers niets oplevert en
toch leidt tot een verloren gaan van economi
sche activiteit Of het een is waar. of het. an
der. Daarom vallen veel argumenten tegen
elkaar weg.
Uitgangspunt
De aanwas oi groei van het- vermogen van hel
bedrijf komt tot nu toe de aandeelhouders
ten goede. Maar de regering vindt dat ook de
werknemer hierin moet gaan delen. Het
voorstel, zoals dat er nu ligt en waarop de
regering twee jaar heeft zitten broeien, komt
er in grote lijnen op neer een stukje van de
winsten, die de bedrijven behalen 'af te ro
men' om daarmee een 'nieuwe aandeelhou
der'. de brede massa, aan een beetje vermo
gen te helpen.
Het gaat bij de VAD om het verdelen van de
overwinst, dat is het gedeelte van de winst
dat overblijft nadat de aandeelhouders een
'redelijke' vergoeding hebben gekregen. Wat
dan van de winst overblijft is de overwinst en
daarvan gaat een deel naar de VAD.
Niet contant
De bedrijven gaan de VAD niet in contant
geld uitkeren, maar houden het geld in de
onderneming om er uitbreidingen of ver
nieuwing van machines mee te betalen In
ruil hiervoor geeft het bedrijf aandelen of
soortgelijke waardepapieren uit aan het na
tionale fonds, dat de VAD-centen gaat behe
ren
Al vlak na de laatste oorlog kwam de vermo-
gensaanwasdeling ter discussie, maar het
duurde tot maart 1974 voordat de VAD echt
fel in de schijnwerpers kwam te staan. In die
maand bracht NVV-voorzitter Wim Kok de
VAD opnieuw ter sprake. Aanleiding waren
toen de 'schokkende' winststijgingen bij een
aantal grote ondernemingen terwijl de lonen
van de werknemers door de machtigingswet
bevroren' waren. Kok vond die superwinsten
onverteerbaar en kwam met het voorstel om
een deel van die onevenredig gestegen win
sten in een fonds te laten vloeien dat eigen
dom is van de werknemers en door hen (dat.is
de vakbeweging) zal worden beheerd.
Met het beheer van het fonds komen we me
teen op een van de eerste bezwaren van de
werkgevers tegen de VAD. Zij vinden dat de
vakbeweging hiermee een te grote macht
krijgt toebedeeld. Van vakbondszijde wordt
daar tegen ingebracht dat het om geld van de
werknemers gaat en dat de concentratie van
macht nu bij de bedrijfsleiding ligt en tot op
zekere hoogte bij de aandeelhouders.
Nu komt er dus misschien een andere, derde
machtsfactor bij. Maar is dat nu concentratie
te noemen, zo redeneren zij Veeleer is het te
zien als een verdere verdeling van macht,
want er komen meer machthebbers
Voldoende stof lot discussie levert ook de
verdeling van de VAD-pot. De regering stelt
twee manieren voor. In de eerste plaats krij
gen de werknemers in een bedrijf dat over
winst maakt een deel van de VAD-gelden in
een gelijk bedrag voor elke werknemer. Dit
bedrag wordt voor een bepaalde tijd (zeven
tot 10 jaar) geblokkeerd en geeft aanspraken
op het beheersfonds.
Het overige gedeelte is bestemd voor verde
ling over alle in Nederland werkzame meer
derjarige werknemers, met uitzondering van
de ambtenaren en de zelfstandigen. Dit ge
deelte is bestemd voor pensioenverbetering.
Er zijn allerlei schattingen gemaakt over wat
er in de vermogensaanwaspot- terecht zou
komen. Voor 1975 had de regering eerst gere
kend op f 500 miljoen, later is dat 'bijgesteld'
tot f 300 miljoen. Als je de f 300 miljoen deelt
door de drie miljoen VAD-gerechtigden kom
je precies op f 100 de man. waarvan een deel
voor later pensioen en een deel ten minste
zeven jaar geblokkeerd.
Voorbeeld
Dat een werknemer op beduidend minder
moet rekenen dan wanneer hij een deel van
de winst rechtstreeks in handen krijgt,
maakt het volgende voorbeeld duidelijk. Als
nu een bedrijf van de winst f 1000 aan een
werknemer uitkeert, houdt hij daarvan, na
aftrek van de inkomstenbelasting f 667 over.
Nu f 1000 bij een vermogensaanwasdeling.
Eerst gaat er vennootschapsbelasting af. dat
is f 480. Er blijft f 520 over. Van die f 520 gaat
een gedeelte naai' het collectief, dat kan
twee-derde tot driekwart zijn. maar laten we
het op twee-derde houden, dus f350, dan
blijft er over in het centrale fonds f 170. Daar
moet 15 procent speciale-tarief-
loonbelasting vanaf. Blijft over f 145. Maar
daar moeten nog wel allerlei kosten van wor
den afgetrokken. Bij verkoop van het VAD-
bewijs blijft uiteindelijk niet veel meer over
dan f 100. Van die duizend gulden die het be
drijf uitkeert, komt dus niet meer dan f 100 bij
de eigen werknemer terecht.
De werkgevers zeggen dan ook terecht dat
zoiets de band tussen de man en het bedrijf
niet bevordert. Evenals een deel van de vak
beweging voelen zij veel meer voor een win-
stregelingdie het individuele en persoonlijke
bezit van de werknemer bevordert.
Nu zeggen werkgevers helemaal geen be
hoefte te hebben aan een moderne winstde-
lingsregeling zoals de VAD is. Winstdelingen
bestaan al tientallen jaren. Uit onderzoek,
dat werkgevers pas hebben laten verrichten,
blijkt dat meer dan 4500 bedrijven een vorm
van winstdeling kennen waarvan ruim een
miljoen werknemers profiteren. We moeten
daarbij denken aan gratificaties en bijvoor
beeld aan een 'dertiende maand'.
Nu is er wel degelijk verschil tussen de be
staande winstregeling en de voorgestelde
vermogensaanwasdeling. Op papier heeft de
eerste enige relatie met de winst, maar be
hoort in feite tot het loon en wordt ook als
loon behandeld. Ook als een bedrijf verües
lijdt, worden deze winstuitkeringen veelal
betaald, omdat er geen enkele relatie bestaat
tussen deze winstregeling en de winst.
De ondernemer calculeert de kosten van zijn
winstregeling van tevoren. De hoogte van de
VAD is daarentegen pas achteraf vast te -stel
len en jaagt het bedrijfniet op hogere kosten.
Deze drie facetten: de grootte van de pot, de
verdeling en het beheer van het fonds vor
men nog maar de top van de ijsberg waarop
de kritiek zich richt. Maar alleen al hierover
kan nog zoveel 'heisa' ontstaan dat het bijna
uitgesloten is dat de politieke partijen tot
een compromis we.ten te komen voordat de
termijn van het kabinet Den Uyl in mei vol
gend jaar is verstreken.